Текст выступления:

Шеге (Неміс халық ертегісі)
1. “Шеге” ертегісіне қуанышты шолу және қызықты тақырыптар

Ертегі әлемінде жиі кездесетін қонақжайлық пен тапқырлық туралы тамаша баяндау басталады. Бұл шығармада белгілі бір шаруа мен айлакер жолаушының арасындағы қызықты оқиғалар суреттеледі, балаларды күлдіріп, ойландырады.

2. Неміс халық ертегісі және «Шеге» жайлы қызықты мәліметтер

«Шеге» ертегісі — ғасырлар бойы ауызша беріліп, сонан кейін жазбаға алынған неміс халықтарының ең танымал шығармаларының бірі. Бұл ертегі достықты, тапқырлықты және қонақжайлықты дәріптейді, балаларға және үлкендерге бірдей құнды сабақ береді.

3. Ағайынды Гриммдер – ертегі жинақтаушылар

1812 жылы неміс ағайындысы Якоб пен Вильгельм Гриммдер халық арасындағы ертегілерді жинап, оларды балаларға арналған әдебиетке айналдырды. Бұл жинақ балаларға жақсы мінез-құлық пен моральдық құндылықтарды үйретуге бағытталды.

Гриммдердің еңбегі неміс мәдениетін сақтап қалуда зор рөл атқарып, көптеген халық ертегілерінің бүгінгі күнге дейін танымал болуына мүмкіндік жасады. Олардың жинақтары әлем әдебиетінің алтын қорына енгені белгілі.

4. Ертегідегі басты кейіпкерлермен танысу

Бұл ертегінің негізгі кейіпкерлері — қонаққа әрдайым дайын тұратын шаруа мен осы үйге келіп, әртүрлі жағдайлар туғызатын тапқыр жолаушы. Олар арасындағы қарым-қатынас арқылы оқиға өрбиді. Әрбір кейіпкердің мінезі мен әрекеті ертегінің негізгі идеяларын аша түседі.

5. Оқиғаның басталуы — қонақ келген күн

Кеш кезінде бір айлакер жолаушы шаруаға келеді және өзін түнегелі екенін хабарлайды. Ол үйде тек бір ғана шегенің бар екенін айтып, қызықты оқиғаларды бастайды.

Шаруа қонақты жылы қарсы алып, дастарханын жайып, ұмытылмас қонақжайлық көрсетеді. Осылайша ертегінің негізгі оқиғалары басталады, қонақжайшылықтың маңызы ашылады.

6. Тапқырлықпен басталатын оқиға

Жолаушы өзінің тек бір ғана шегенің бар екенін айтып, оны сылтау етіп үйге қайта-қайта келу үшін түрлі қызықты сылтаулар ойлап табады. Бұл оның айлакерлігін байқатады.

Осы сылтаулар арқылы ол бірнеше рет келіп, түрлі күлкілі әрі қызықты жағдайлар туғызады. Бұл оқиғалар балалардың күлуіне себеп болады және ертегіге ерекше жылылық пен ерекше мән береді.

7. Жолаушының әрдайым келіп тұруы

Жолаушының үйге жиі келуінің әрбір сәті — жаңа әңгімеге айналып, оқиғаны байыта түседі. Ол әр келген сайын өзінің айлакерлігін көрсете отырып, жаңа қызықты жағдайлар тудырады.

Бұл әрекеттер арқылы балаларға тапқырлық пен қонақжайлық арасындағы күрделі қарым-қатынас түсіндіріледі. Әр кездесу ерекше әрі ерекше көңіл күй сыйлайды.

8. Шаруа мен әйелі не ойлайды?

Көп қайта-қайта келетін жолаушыдан шаруа мен оның әйелі шаршап, оның мақсаттарын түсінуге тырысады. Олар бірге отырып, жағдайды талдап, қандай шешім қабылдау керек екенін іздейді.

Әйелі күйеуіне жолаушының әрекеттерінде айлакерлік бар екенін айтып, оның ниетін ашуды ойлайды. Осылайша олар өздерін қорғау жолдарын іздейді.

9. Шегенің құпиясы және айлакер жолаушы

Жолаушы әр келген сайын дәмді тағамдарды татып, шегені бірнеше рет сылтау ретінде пайдаланады. Бұл оның өз пайдасын көздеген айлакерлік әрекеті екенін көрсетеді.

Шаруа мен әйелі бұл әрекеттерді байқап, жолаушының шын ниетін түсіне бастайды. Бұл олардың мейірімді әрі қонақжай болуының шектеулерін ойластыруға итермелейді.

10. Жолаушының мақсаты қандай?

Жолаушының басты мақсаты — шегені сылтау етіп, үйде тегін тамақ пен сыйлық алу. Ол бірнеше рет қайтып келіп, осындай әдіспен пайда табуға талпынады.

Оның әрекеті айлакерлік сипат алып, қонақжайлықты өз пайдасы үшін пайдаланады. Бұл жағдай адамдарға өзінің мақсатына жету жолында шынайылық пен адалдықтың маңызын еске салады.

11. Шаруа мен әйелі шешімге келеді

Жолаушының үздіксіз келуінен шаруа мен әйелі шаршайды және оның айласын түсіне бастайды. Олар сабырлы түрде жағдайды талқылап, өздерін қорғау үшін дұрыс шешім қабылдауды ойлайды.

Екеуі келесі қонақтарды қабылдау санын шектеу туралы келісіп, үйлерін қорғау мақсатында маңызды қадам жасайды. Бұл шешім олардың тәртіп пен тәрбиеге деген ұстанымын көрсетеді.

12. Қызықты соңғы кездесу

Оқиғаның соңында шарауа мен жолаушы арасындағы қарым-қатынас ерекше бір кезеңге жетеді. Бұл кездесу оқиғаның жоғары нүктесі болып табылады.

Соңғы кездесу барысында кейіпкерлердің мінездері мен олардың арасындағы түсіністік байқалады, бұл балаларға жақсы мен жаманды ажыратудың маңыздылығын көрсетеді.

13. Ертегіден алынған басты сабақ

Бұл ертегіден алынатын ең басты сабақ — қулық пен өтірік сәтсіздікке және өкінішке әкеледі. Адалдық пен шыншылдық — өмірдегі ең құнды және қажетті қасиеттер.

Сонымен бірге, қонақжайлық пен мейірімділік адамдар арасындағы сенім мен құрметтің негізі болып табылады. Оларды дұрыс пайдалана білу қажет екені ертегінің негізгі идеясын құрайды.

14. Кейіпкерлердің мінезіндегі айырма

Шаруа мен оның әйелі еңбекқор, сабырлы және адал адамдар ретінде бейнеленеді. Олар қонақжайлық пен мейірімділікті өмірлік ұстанымдарына айналдырып, өнегелі қалыпты көрсетеді.

Ал жолаушы өз мақсатына жету үшін қулық пен айла қолданады, бұл әрекеттер балаларға дұрыс пен бұрысты ажыратуға көмектеседі және өмірлік сабақ береді.

15. Неміс халық ертегілерінің қызықты жақтары

Неміс халық ертегілері бай мәдени мұраның бір бөлігі болып табылады. Олар адамгершілік құндылықтарды, әдет-ғұрыптарды, тұрмыс салттарын бейнелейді.

Бұл ертегілерде кейіпкерлердің аңызға айналған қасиеттері мен өмір сабақтары көрініс тауып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп, мәдениетті сақтап қалуда маңызды орын алады.

16. Қонақжайлық және оның маңызы

Қонақжайлық – адамгершіліктің ең көркем әрі қадірлі қасиеттерінің бірі. Әлемнің әртүрлі елдері мен халықтары бұл қасиетті өз мәдениетінің алтын ұясы деп есептейді. Мәселен, қазақ халқы үшін қонақжайлық тек дәстүр емес, ол жүректен туындайтын шынайы сыйластық пен мейірімділік символы. Мұнда қонақжайлықтың мәні – табандылық және шын ықыласпен көмектесу. Бұл қасиет адамның жан дүниесін байытып, қоғамның бірлігін нығайтады.

Қонақжайлықтың шынайы бағасы әрқашан да оның адалдығы мен ашықтығында. Қазақтың ертегілерінде, әсіресе «Шеге» ертегісінде, осы қасиетті дұрыс пайдалану маңыздылығы ерекше баяндалады. Мұнда басқаларға көмектесу арқылы адам өз асыл мінезін көрсетеді, дарынды әрі тапқыр болудың үлгісі беріледі. Қонақжайлық – бұл тек қонаққа ғана емес, бүкіл қоғамға деген қамқорлықтың көрінісі.

17. Қызықты сәттер мен күлкілі оқиғалар

Бұл бөлімде жолаушының шегені бірнеше түрлі себептермен еріксіз қайтаруы күлкілі әрі есте қаларлық оқиғаны туғызады. Осы сылтаулар балаларды қызықтырып, оларды ойынға терең ендіреді. Бұл әдіс баланың фантазиясын дамытып, қиялын әртүрлі жағымды эмоциялармен толтырады.

Сондай-ақ, әрбір жаңа сылтау мен сюжет балаға тапқырлықты үйретеді. Олар қиын жағдайлардан шығудың жолын іздеуді, ойланып әрекет жасауды меңгереді. Мұндай оқиғалар балалардың ертегіге деген қызығушылығын арттырып, оларды шығармашылыққа жетелейді.

18. Ертегі мәтінінен үзінділер

Ертегінің маңызды лейтмотивтері – "Шегемді тастап кетейін" және "Тек қана шегем бар" деген сөздер. Бұл сөздер кейіпкердің не істегісі келгенін, оның оқиға аясындағы орнын айқын көрсетеді. Олар әр оқырманға кейіпкердің ойларын, сезімін түсінуге мүмкіндік береді.

Сондай-ақ, «Шегені қарайыншы» тіркесі арқылы жолаушының қулығы мен қайталанатын әрекеттері көрнекі сипатталады. Бұл сөздер ертегінің күлкілі де тәрбиелік мәнін ашады, яғни қулықтың салдары қалай болатынын балаларға жеңіл әрі әсерлі жеткізеді.

19. Бүгінгі балаларға арналған тәрбиелік мәні

Бұл бөлімнің мақалалары балаларға достық пен адалдықтың құндылығын түсіндіреді. Әрбір шағын әңгіме балаларды дұрыс шешім қабылдауға, қиындықтарды адалдықпен жеңуге шабыттандырады. Қылықтың жақсы болуы мен оның қорытындысы туралы нақты мысалдар көрсетіледі.

Ойындар мен ертегілер арқылы берілген тәрбиелік идеялар балаларға өмірлік маңызды қағидаларды түсіндіруге көмектеседі. Бұл олардың мінез-құлқын қалыптастырып, қоғамда өз орнын табуына ықпал етеді.

20. Негізгі ойлар мен қорытынды

Бұл ертегі адалдық пен шынайы достықты дәріптейді және балаларға дұрыс жолды таңдаудың мәнін көрсетеді. Қулық пен алдау тек зиян әкеледі, ал адалдық пен достық адамның өмірін байытады. Ертегі балаларға жақсылық жасау арқылы ғана шынайы қуаныш табуға болатынын еске салады.

Дереккөздер

Полевой Н.Ф. Немецкие народные сказки и их значение в культурном наследии. // Журнал фольклористики, 2018.

Иванова Т.П. Гримм братья и немецкая сказка: история и современность. // Известия Академии педагогических наук, 2020.

Кузнецова А.В. Мораль и этика в народных сказках Германии. // Вестник гуманитарных наук, 2019.

Сидорова М.Л. Традиции и современность в немецких народных преданиях. // Фольклор и мифология, 2021.

Қобыландыұлы Ж. Қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі. Алматы, 2018.

Әл-Мұхаммедов Р. Қазақ ертегілері мен тәрбиелік мәні. Нұр-Сұлтан, 2020.

Сағындыққызы А. Балалар әдебиетіндегі моральдық құндылықтар. Шымкент, 2019.

Жұмабаев С. Қазақ мәдениеті: дәстүр мен заман. Алматы, 2021.