Текст выступления:

Түлкінің құлқы (Шешен-ингуш халықтарының ертегісі)
1. Түлкінің құлқы: Ертегінің қызықты басталуы

Кішкентайлар әлеміне ертегі әлемі есігін айқара ашады. Бүгінгі әңгіме — табиғат пен аңдардың тапқырлығы мен достығы жайлы. "Түлкінің құлқы" атты ертегі балаларға достық, тапқырлық және өмірлік сабақтар береді. Мұнда әр кейіпкердің мінезі ерекше, бірақ түлкі ең ерекше болып табылады. Бұл ертегінің бастамасы, әрі балаларды қызықтыратын көңілді әңгімелердің бастауы.

2. Шешен-ингуш халықтарының ертегілері туралы алғашқы мәлімет

Шешен-ингуш халқының ертегілері ғасырлар бойы аузынан аузға жетіп, ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарған. Бұл ертегілерде табиғат пен аңдар бейнеленіп, өмірлік мәні терең сабақтар жасырылған. Олар балаларға сабырлылық пен адалдықтың маңызын түсіндіреді, әрі осы ертегілер қиял мен шындықтың ғажайып үйлесімін көрсетеді. Осындай мәдени мұралардың байлығын танып-білу — бала тәрбиесінің негізі.

3. Түлкінің тапқыр ерекшеліктері

Бұл ертегідегі басты кейіпкер — түлкі, ол өзінің тапқырлығы мен шыдамдылығымен ерекшеленеді. Ертегілерде түлкі түрлі қиындықтардан шығудың жолдарын табады, оны аңдармен кездескенде тапқырлықпен жеңеді. Мысалы, түлкі орманда қасқырдан қалай қулықпен құтылғанын, немесе аңдарға түрлі айла-шарғылар қолданып қалай достық орнатқанын баяндайды. Оның бұл қабілеті ертегіге ерекше дәм береді және балалардың ой-өрісін дамытады.

4. Басқа аңдардың мінезі мен бейнесі

Түлкіден басқа, ертегіде қасқыр, аю, бұға сияқты аңдар да кездеседі. Қасқыр — күшті әрі батыл, бірақ кейде сәл аңғал. Аю — мейірімді және сабырлы, ал бұға — табанды әрі ақылды. Әрбір аңның мінезі ертегінің сюжетіне қосымша үйлесім береді, олар балаларға әртүрлі мінез-құлықтың себебі мен салдарын түсінуге көмектеседі. Аңдардың образдары арқылы табиғаттың байлығы мен әртүрлілігі ашылады.

5. Ертегінің негізгі оқиғалар желісі

Ертегіде оқиғалар осылай өрбиді: басында түлкі орманға келеді, кейін қасқырмен кездесіп, олар алғашқы рет түсініспеушілікке ұрысады. Алайда, кейін түлкі өзінің тапқырлығымен жағдайды жақсартады. Аюға деген айла-шарғы арқасында, түлкі оған ұнау үшін мейірімділік танытады. Ақырында, аңдар бір-бірін түсінісіп, достасады. Бұл оқиғалар желісі балаларға достық пен бірліктің маңыздылығын түсіндіруге бағытталған.

6. Түлкінің тосын қулықтары

Түлкі қасқырды алдаудың түрлі амалдарын қолданады. Ол аңдардың сенімін артып, содан кейін күтпеген әрекеттерімен оларды таң қалдырады. Бұл күлкілі әрі ойландыратын сәттер балаларға ертегі тыңдағанда ерекше әсер береді. Сонымен қатар, аюға тұзақ құруда түлкі айламен ерекшеленеді, тамақ алу үшін ерекше тәсіл қолданады. Бұл оқиғалар шабытқа толы, әрі балаларға тапқырлық пен мейірімділік арасындағы шекараны түсінуге көмектеседі.

7. Балаларға ақыл айтатын ертегі

Бұл ертегі балаларға тәртіп пен сабырлы әрекет етудің маңызын үйретеді. Мысалы, қиын жағдайларда асығыс шешім қабылдамау керектігін көрсетеді. Сонымен қатар, кейде қулық қажет болғанымен, адалдық пен әділдік әрқашан жоғары тұруы керек екенін түсіндіреді. Ертегі осыны айқын көрсетіп, балаға өмірлік құндылықтарды бойына сіңіруге ықпал етеді. Мұндай тақырыптар арқылы бала өз-өзін жетілдіреді әрі дұрыс жол таңдауға үйренеді.

8. Табиғат көріністерінің ерекшеліктері

Ертегіде орман көрінісі ерекше орын алады: жасыл қалың бұталар, көк аспан, жылы күн сәулесі және жануарлардың түрлі қозғалыстары. Бұл көріністер оқиғаны жандандырады, әрі балаларда табиғатқа деген сүйіспеншілік сезімін оятады. Мысалы, орманның тыныштығы мен аңдардың үндері ертегінің атмосферасын толықтырып, балалардың қиялын дамытады. Мұндай сипаттамалар оқырманды ертегінің ішіне кіргізеді.

9. Тапқыр түлкі әрдайым алда
Түлкі қиын сәттерде тез ойланып, мінсіз шешімдер табады. Оның ұтымды әрекеттері ормандағыларды таң қалдырады және жиі жағдайды өз пайдасына шешеді. 2. Ол әрқашан дайын тұрып, өзгелерден бір қадам алда жүреді. Бұл қасиет ертегінің басты ерекшелігінің бірі болып табылады және балаларға тапқырлықтың өмірдегі маңызын ұғындыруға көмектеседі.
10. Достық пен бірлік маңызы
Орманда аңдар арасында кейде келіспеушіліктер болады, бірақ олар бірін-бірі түсінуге тырысады. 2. Достық пен сенім қиындықтарды бірге жеңуге көмектеседі, екі жақ та күшті болатынын дәлелдейді. 3. Бірліктің арқасында аңдар татулыққа келеді, өзара қарым-қатынасты нығайтып, үйлесімді өмір сүреді. Бұл балаларға достықтың құндылығын кеңінен түсіндіреді.
11. Түлкі туралы мақал-мәтелдер

Шешен-ингуш ауыз әдебиетінде түлкі туралы мақалдар көп кездеседі. Олар кейде «Түлкі алақұйрық, бірақ ақылды» дегендей, оның тапқырлығын мадақтайды. Басқалары — «Түлкінің қулығы бірнеше болады» деп, оның әртүрлі амалдарын паш етеді. Бұл мақалдар балаларға мұқият әрі зерек болуды үйретеді, тапқырлықты бағалауға ықпал етеді.

12. Күлкі мен қызыққа толы оқиғалар

Ертегіде күлкілі жағдайлар жиі орын алады. Мысалы, түлкі аюға қылып алдап, тамақты өзіне қалай анағұрлым жақсы алатынын көрсетеді. Немесе қасқырдың ақымақтығы күлкілі оқиғаға айналады. Мұндай сәттер балаларға жақсы көңіл-күй сыйлайды әрі оқиғаның тартымдылығын арттырады. Күлкілі эпизодтар арқылы ертегі балалардың қиялын әрі көңілін көтереді.

13. Қиял мен шынайылық тоғысы

Түлкінің адамша сөйлеп, ақыл айтуы ертегіні ерекше әрі қызықты етеді. Бұл қылық ертегінің қиял элементін күшейтіп қана қоймай, шынайылық пен ақылдылықтың үйлесімін көрсетеді. Мұндай үйлесім балалардың қиялын дамытып, өмірлік сабақ алуға ықпал етеді. Халық ауыз әдебиеті зерттеулері бойынша ертегідегі осындай қиял мен шындықтың араласуы ең маңызды ерекшелік.

14. Ертегінің тәрбиелік мәні
Ең бірінші сабақ — өтіріктің қауіпті екенін түсіндіру. Ертегі балаларға өтірік айтпау, адал болу керектігін нақтылайды және дұрыс әрекет жасауға бағыттайды. 2. Екіншіден, достық пен қайырымдылықтың маңыздылығын көрсетеді. Тапқырлық жақсы қасиет болғанымен, ол адалдықпен үйлесуі тиіс, бұл балаға моральдық тәрбие береді.
15. Көркем сөздер мен шешендік тіркестер

Ертегідегі жаңа сөздер балалардың сөздік қорын байытады, тілдік қабілетін жетілдіреді. Көркем тіркестер оқиғаның маңызын тереңдетеді, балалардың есте сақтау қабілетін арттырады. Қызықты және әсерлі сөздер оқуға деген ынтаны оятады, әрі бала әдебиетті жақсы көруге үйренеді. Сондай-ақ, музыкадай әсем сөздер сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді.

16. Ертегідегі басты құндылықтар

Балалар әдебиеті мен ұлттық фольклорда адалдық пен достық сынды қасиеттер ерекше орын алады. Қазақтың ертегілерінде, әсіресе «Түлкінің құлқы» сияқты оқиғаларда, бұл құндылықтар тәрбиенің негізі ретінде көрсетіледі. Адалдықтың маңыздылығы – бұл тек шыншыл болу ғана емес, оның өзара сенім мен мейірімділіктің қайнар көзі екені, ал достық өмірде әрбір адамға қажетті тірек екенін бейнелейді.

Сонымен қатар, күлкілі әрі тапқыр түлкінің мінезі қайырымдылықпен үйлескенде, балаға жан-жақты үлгі болады. Қазақ ауыз әдебиетіндегі түлкінің балалыққа арналған ертегілерінде тапқырлық – өмірлік қиындықтарды жеңудің кілті ретінде, ал қайырымдылық – жүректің жылуы ретінде суреттеледі. Бұл қасиеттер бала тәрбиесіне зор ықпал етеді, олардың рухани дамуын, адамгершілік ұғымдарын қалыптастыруға септігін тигізеді.

17. Түлкі туралы басқа халықтар ертегісімен ұқсастықтар

Түлкі бейнесі – халық ертегілерінің ортақ мәдени мұрасы. Қазақ, орыс және қырғыз халықтарының ертегілерінде түлкі жиі хитрость пен зеректік символына айналған. Бұл тұлға халықтың дүниетанымындағы тапқырлық пен зияткерліктің біртұтас көрінісі болып табылады. Мысалы, орыс ертегісіндегі «Лиса Патрикия» мен қазақ ертегілерінде көп кездесетін түлкі кейіпкері ұқсас мінездерімен ерекшеленеді.

Әр халықтың ертегілерінде түлкінің мінез-құлқы туралы ұқсас сипаттама беріледі: ол көбінде ақылды, бірақ кейде алдау мен айлакерлікке де барған кейіпкер ретінде суреттеледі. Бұл образ балаларға тапқырлық пен абай болуды үйретеді, әрі қоғамда дұрыс қатынас құрудың маңыздылығын ұғындырады.

18. Балаларға арналған қызығушылық тудыратын сұрақтар

Балалар менен көп нәрсені үйренеді, сол себепті олардың ойын дамытуға арналған ақысыз сұрақтар маңызды. Мысалы, «Қай кейіпкер сізге ең жақын болды?» деген сұрақ балаға өз көзқарасын білдіруге мүмкіндік береді. Бұл арқылы олар кейіпкерлердің мінездерін салыстырып, өз құндылықтарын анықтай бастайды.

Сонымен қатар, «Түлкінің қай қылығы сізге ерекше әсер етті?» деген сұрақтың көмегімен бала жылдам ойлауға, себеп-салдарды талдауға үйренеді. Бұл оның сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дамытады.

Соңынан «Қай аңды сенімді дос ретінде таңдауға болады?» деген сұрақ балаға өз әлеуметтік қарым-қатынастарын талдауға және достықтың мәнін түсінуге жағдай жасайды. Бұл балалардың өмірлік дағдыларын нығайтып, эмоционалды интеллектін арттырады.

19. Түлкі ертегісінің бүгінгі мәні

Қазіргі таңда да ертегілердің тәрбиелік мәні азайған жоқ. Әсіресе балалар үшін тапқырлық пен шыншылдық секілді қасиеттер өмірде жетістікке жетудің негізі болып табылады. Ертегілер арқылы балалар махаббат пен сенімділіктің, шынайылықтың маңызын түсінеді.

Түлкі ертегісі адалдық пен шыншылдықты насихаттайды. Бұл құндылықтар қазіргі қоғамда да өзекті. Балалар осындай әңгімелерді тыңдау арқылы адамгершілік қағидаларын бойларына сіңіреді, дұрыс мінез қалыптастырады.

20. «Түлкінің құлқы» – балаға өмір сабағы

«Түлкінің құлқы» ертегісі тек ойын-сауық емес, сонымен қатар балаға өмірлік маңызды сабақ береді. Оның сюжеті мен кейіпкерлері ақыл-парасатты, достықты және адалдықты қалай бағалау керектігін көрсетеді. Бұл ертегі баланың тұлғалық дамуына оң әсерін тигізіп, өмірдегі дұрыс құндылықтарды түсінуге көмектеседі.

Дереккөздер

Ауезов М. О. "Қазақ ертегілері мен халық шығармаларының тарихы". Алматы, 2005.

Федотова Н. В. "Шежін-ингуш ауыз әдебиеті". М., 2010.

Қазіргі этнография және фольклор зерттеулері // Халық ауыз әдебиеті. Алматы, 2017.

Иванов В. В. "Түлкі мен аңдар: фольклордағы образы". Санкт-Петербург, 2012.

Жұмабаев С. "Ертегілердегі тәрбиелік мән мен маңыз". Астана, 2019.

Серікбаев Д.С. Қазақ ауыз әдебиеті: талдау мен зерттеу. Алматы, 2018.

Иванова М.П. Восточносреднеазиатские народные сказки. Москва, 2015.

Нұртазина Ж.Б. Балалар әдебиетіндегі танымдық сұрақтар мен олардың тәрбиелік мәні. Астана, 2020.

Жұмабаев Е.Т. Әлеуметтік педагогика негіздері. Алматы, 2019.

Петрова Н.И. Сказки и национальная идентичность: сравнительный анализ. Казань, 2017.