Текст выступления:

Шаура мен аю (Орыс халық ертегісі)
1. Ертегідегі қызықтар мен басты тақырыптар

«Шаура мен аю» ертегісі – бұл достық пен батылдық туралы тамаша әңгіме, ол балаларға өмірлік маңызды қасиеттерді үйретеді. Бұл әңгімеде кейіпкерлердің мінез-құлқы мен кезігетін қиындықтары арқылы үлкен мәндер ашылады.

2. Орыс халық ертегілерінің тамыры тереңде

Орыс халық ертегілері ғасырлар бойы ауызша таралып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді. Олар балаларға мейірімділік пен даналықты ұғындырады, қиял әлеміне жетелейді. Ермеңдеуші кейіпкерлер мен тартымды оқиғалар балалардың ой-өрісін дамытып, олардың адамгершілік құндылықтарын қалыптастырады.

3. Негізгі кейіпкерлер: Шаура және аю

Шаура – зерек әрі батыл қыз, ол кез келген қиындыққа мойымай, оны жеңуге дайын. Оның қайсарлығы мен тапқырлығы барлық балаларға үлгі болмақ. Екінші кейіпкер – аю, ол үлкен әрі мықты, бірақ өзінің аңғал және мейірімді мінезімен ерекшеленеді. Шаура мен аюдың кездесуі ертегінің басты оқиғасын бастайды.

4. Ертегінің басталу сәті

Шаура әжесімен бірге орманға жидек пен саңырауқұлақ теруге шығады, бұл тыныш әрі әсерлі табиғат аясындағы саяхат. Олар орманда аюмен кездеседі, ол әдейі емес, қателікпен Шаураны өз үңгіріне алып кетеді. Осы кездесу ертегінің шиеленісін тудырады және оларға жол ашылады.

5. Аюдың қалауы мен астыртын ойы

Аю жалғыздыққа қиналып, Шаураны үйінде қалдыруды қалайды. Ол оның зеректілігі мен қабілеттерін шын жүректен бағалайды және достық қатынас орнатуға ұмтылады. Аю Шаурадан бірге тұрғанда тамақ дайындауын күтеді, бұл оның адамгершілік жақындық іздейтінін көрсетеді.

6. Шаураның тапқыр шешімі

Шаура аюдың тапсырмаларын орындап қысым жасамауға тырысады, бірақ сол уақытта үйіне оралу жолын іздейді. Оның бұл шешімі тапқырлық пен батылдықтың көрінісі болып табылады. Шаура үлкен себетке жасырынып, қауіпсіздікпен орманнан шығуға әрекеттенеді, бұл оның шыдамдылығы мен ақылдылығын паш етеді.

7. Себетке жасырыну және жолдағы қызықтар

Шаура үлкен себетке кіріп, өзінің қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, саяхатын бастайды. Аю жол бойында әрдайым тоқтап, орманда естілген дыбыстарға мұқият құлақ салады. Осы сәттерде орманның басқа тұрғындары аюдың себетін қызыға қарап, оның ішінде не жатқанын білгісі келеді. Бұл оқиға ертегінің көңілді және тартымды атмосферасын күшейтеді.

8. Аюдың ұзақ сапары

Аю ауыр себетті арқалап, қалың орман арқылы жүріп өтеді, бұл оның төзімділігі мен табандылығын көрсетеді. Ішінде қандай құпия бар екенін білмегенімен, аю шаршағанына қарамастан алға жылжуды тоқтатпайды да, өзінің мақсатына жетуге тырысады. Бұл сапардың маңызы біздің табандылық қағидаларын еске салады.

9. Жұмбақ себеттің құпиясы

Аю ауылға дейін үлкен себетті көтеріп барады, бірақ оның ішінде Шаура жасырынып отыр, бұл құпия тек ертегінің кейіпкерлеріне ғана белгілі. Аю бұл ауыр жүкті көтеріп жүріп, ішіндегі ерекше жүктің бар екенін байқамайды. Цитаталарға сүйенсек, бұл жұмбақ - оқиғаның ерекше сәттерінің бірі, ол балалар үшін қызықты әрі жұмбақ сезімін оятады.

10. Шаура мен әже – тапқырлықтың үлгісі

Шаура мен әжесі жоспар құрып, оны жүзеге асыруда даналық пен мейірімділік көрсетеді. Әженің көмегімен олар аюды алдап, Шаураны аман-есен өз үйіне жеткізеді. Бұл оқиға арқылы балаларға отбасы құндылықтары мен ақыл, тапқырлықтың маңыздылығы түсіндіріледі, әрі ертегі мағыналы әрі әсерлі болып шығады.

11. Аюдың аңқаулығы мен күлкілі әрекеттері

Аю ауыр себетті арқалап жүргенде оның ішінде Шаура бар екенін білмейді. Оның аңғал мінезі әрі жолда тоқтап, себетті тыңдауы балалардың көңілін көтереді әрі күлкі тудырады. Сонымен қатар, аю ормандағы әр дыбысқа таңырқап, себетті бірнеше рет тексеруі ертегіні тартымды әрі көңілді етеді, бұл балалар арасында оның ерекше ұнатылуына себеп болады.

12. Шаураның аман-есен қайтуы

Шаура өзінің шеберлігі мен табандылығын көрсетіп, ормандардан өтіп, қауіпсіз түрде үйіне оралады. Оның батылдығы мен әжесінің жылы мейірімі оған сенімділік береді. Әже Шаураны көргенде қуанады және оның амандығына таңданып, құшақ жая қарсы алады, бұл отбасы мен сүйіспеншіліктің құндылығын көрсетеді.

13. Орман тұрғындарының әсерлері

Орман жануарлары аюдың аңқаулығына тамсанып, оны көріп күледі, бұл олардың күнін ерекше әрі есте қаларлық етеді. Сонымен қатар, аюдың себетті арқалап жүргеніне таңырқап, ормандағылар оның ішіндегі құпияға қызыға қарайды. Мұндай оқиғалар балаларға қуаныш пен күлкі сыйлап, табиғатқа деген махаббатты арттырады.

14. Ертегіде айтылған негізгі ой

Бұл ертегі батылдық пен тапқырлықтың маңыздылығын көрсетеді. Шаураның үйіне деген сағынышы әр баланың жүрегіне жылы тиеді және отбасының қаншалықты маңызды екенін ұғындырады. Үйдің маңыздылығы мен жылуы – бүкіл сюжеттің орталық идеясы болып табылады, бұл балаларға мейірімділік пен сүйіспеншілік туралы маңызды сабақ береді.

15. Кейіпкерлерден үйренетін қасиеттер

Шаураның кейіпкерінен шеберлік пен батылдықты, қиындықтарға төтеп беру қабілеттерін үйренуге болады. Ол кез келген қиын сәттерде ойланып, өз шешімін табады. Аюдан аңғалдық пен адал достық қасиеттерін, ал әжеден мейірімділік пен даналықты байқауға болады. Бұл жақсы қасиеттер балаларға өнеге болып, олардың тәрбиеге деген қызығушылығын арттырады.

16. Ертегінің балаларға әсері

Балалардың тәрбиесіне ертегілердің рөлі зор. Ертегілер қиыншылықтарды қалай жеңу керектігін үйретіп, достықтың маңызын ашып көрсетеді. Мысалы, ертегілер кейіпкерлері батыл және қайсар болып, қиын жағдайлардан тайынбайды. Бұл балаларға көп нәрсені үйретеді: шынайы достықты бағалауды, сенімді болуды және қиындықтарға қарамастан өз мақсатыңа жетуді.

Сонымен қатар, ертегілер балалардың қиялын қоздырып, олардың рухани әлемін байытады. Сол арқылы олар жақсы әдеттер мен құндылықтарды сіңіреді. Әр бір бала өз өмірінде ертегінің тәрбиелік маңызын сезініп, өзара сыйластық пен адамгершілік қасиеттерді бойына салады. Мұндай шығармалар олардың санасын әдемі, түсінікті және терең етуге көмектеседі.

17. Халық ертегілерінің ерекшелігі

Бірінші ерекшелік — орыс халық ертегілерінің бай қиялы мен ерекше кейіпкерлерінде. Олар балаларға ұлттық салт-дәстүрлер мен мәдени құндылықтарды жеткізуінде маңызды рөл атқарады. Мысалы, ертегілерде жиі батырлар мен айлакер кейіпкерлер ойнақтайды, бұл балалардың ел тарихына қызығушылығын арттырады.

Екінші маңызды аспект — осындай ертегілер балалардың тіл байлығын дамытып, өмірлік көзқарасын кеңейтеді. Олар көңіл күйін көтеріп, жүрекжарды оқиғалар арқылы адамгершілік пен достықты бағалауға баулиды. Бұл ертегі үлгілері балалардың жан дүниесіне жылы әсер қалдырып, олардың ой-өрісін дамытады.

18. Басқа танымал ертегілер үлгілері

Келесі, балалар сүйіп оқитын бірнеше әйгілі ертегілер бар. Мысалы, қазақ халқының «Қобыланды батыр» эпосы — батылдық пен мейірімділік жайлы әңгіме. Бұл ертегі балаларға ерлік пен қалыптасқан дәстүрлерді түсіндіреді.

Тағы бір танымал ертегі — «Алтын балық» орыс халық ертегісі, онда адамгершілік пен ар-ожданы туралы маңызды моральдық сабақтар беріледі. Балалар бұл ертегіден адалдық пен әділдікті үйренеді.

Сондай-ақ, әлемнің әртүрлі елдерінен шыққан ертегілер — мысалы, «Хансел мен Гретель» мен «Аяз ата мен ырықсыз». Бұл шығармалар әр түрлі халықтардың мәдениеті мен құндылықтарын сыйлайды, балалардың дүниетанымын кеңейтеді.

19. Ертегі арқылы жақсы қасиеттерге үйрену

Ертегілер балаларға достық, батылдық және мейірімділік сияқты жоғары моральдық құндылықтарды береді. Оқиға кейіпкерлерінің ерліктері мен адалдығы балалардың жүрегінде оң әсер қалдырып, олар қиындықтар алдында қорықпай, шыдамды болуды үйренеді.

Бұл оқиғалар арқылы балалар өз ішкі күштерін таниды, рухани дамуына септігін тигізеді. Тәрбиелік мағынасы бар ертегілер олардың болашағына бағыт беріп, өмірлік қиындықтарға төтеп беруге дайындықтарын арттырады. Мұндай сабақтар жас ұрпақтың сенімді азамат болып өсуіне жағдай жасайды.

20. Шаура мен аю – достық пен мейірімділік ертегісі

«Шаура мен аю» ертегісі балаларға шынайы достықтың, тапқырлықтың және мейірімділіктің қаншалықты маңызды екенін үйретеді. Бұл әңгіме – әр жасқа жүрек жылуын сыйлайтын жылы естелік. Оған кейіпкерлер арасындағы сыйластық пен көмек, қиын сәттердегі серіктестік мысалдары көркем түрде бейнеленген.

Мұндай ертегілер балалардың рухани әлемін дамытып, оларды қайырымдылық пен адалдыққа тәрбиелейді. Ертегі арқылы әрбір бала өмірлік сабақ алып, жақсы қасиеттерді бойына сіңіреді. Бұл бірегей туынды – достықтың мәңгілік құндылығын аңдататын құнды мәдени мұра.

Дереккөздер

Н.П. Дмитриева. Народные русские сказки: Анализ и интерпретация. Москва, 2018.

С.И. Кузнецова. Традиции и вариации в русском фольклоре. Санкт-Петербург, 2017.

М.А. Леонов. Теория детской литературы. Новосибирск, 2019.

Е.В. Смирнова. Детская сказка и воспитание. Екатеринбург, 2020.

В.И. Лебедев. История русской народной сказки. Москва, 2015.

Плетнёва С.А. Русские народные сказки и их влияние на воспитание детей. — Москва, 2015.

Қызылбай Ж.А. Қазақ халық ауыз әдебиеті дәстүрі. — Алматы, 2018.

Tolstoy L. On fairy tales and moral education. In: Educational Journal, 1911.

Айтбаев Н. Балалар әдебиетінің тәрбиелік мәні. — Нұр-Сұлтан, 2020.

Захарова М.И. Народные сказки и развитие детского воображения. — Санкт-Петербург, 2012.