Текст выступления:

Ашқас ит (Тәжік халық ертегісі)
1. Ертегі әлеміне қызықты сапар

Қадірлі тыңдармандар, бүгін Ертегі әлемінің керемет қақпасын ашамыз. «Ашқас ит» ертегісі арқылы достық пен адалдықтың терең сырларын бірге танып-білсек деймін. Ертегі – балалардың дүниесіне жарық сәуле түсіретін, адамгершілік құндылықтарды қалыптастыратын алғашқы мектеп екенін есте сақтайық.

2. Тәжік халқының ертегі қазынасы

Тәжік халқының бай ертегі мұрасы бала тәрбиесінің негізі саналады. Бұл ертегілер олардың өмірлік құндылықтарын, достық пен мейірімділік қасиеттерін ұғындыруға бағытталған. Сондай-ақ, олар батылдық пен ақылдылықтың маңызын ашады, өмірдің қиындықтарын жеңуге көмектеседі. Тәжік ертегілері ұрпақтан ұрпаққа жүріп, ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылады.

3. Ашқас ит – адал әрі батыл кейіпкер

«Ашқас ит» ертегісінің басты кейіпкері – адал және батыл ит. Бұл ит өзінің иесіне деген шексіз сенімі мен адалдығымен ерекшеленеді. Бірінші оқиғада Ашқас иесінің өмірін қауіпті сәттен сақтап қалады, осылайша оның айқын ерлігі көрініс табады. Екінші оқиғада ит қиыншылықтарға қарамастан өз міндетін абыроймен атқарады, оның батылдығы мен сақшысы ретінде ролі айқын байқалады. Бұл ертегі арқылы балаларға шынайы достық пен мінездің маңыздылығы ұғындырылады.

4. Қожайыны мен иттің достығы

Ашқас пен оның иесі – бұл ертегінің жүрегі. Олар бірге өмір сүріп, бір-біріне шексіз сеніммен қарайды. Бұл сенімнің негізінде үлкен достық жатыр. Олар түрлі қиындықтар мен сынақтарда бір-біріне әрқашан қолдау көрсетеді. Олардың арасындағы бұл беріктік – оқырманға шынайы достықтың маңызын түсіндіретін негізгі идея.

5. Қиын күндер мен қиындықтар

Ертегінің оқиғалары қиын кезеңдер арқылы өрбиді. Бірінші кезеңде иесі мен ит табиғи тосқауылдарға тап болады, бұл олардың шынайы достығын сынайды. Екінші кезеңде олар жолдағы қиындықтарды бірге еңсереді, олардың төзімділігі мен адалдығы нығая түседі. Үшінші кезеңде әртүрлі қауіпті жағдайларға қарамастан, олар бір-біріне сенім артып, күреседі. Бұл кезеңдер адам баласының өміріндегі қиыншылықтарды жеңу жолындағы символдық көрініс ретінде қызмет етеді.

6. Ашқастың батылдығы

Ашқас иттің батылдығы – ертегінің негізгі ерекшелігі. Бірінде ол өзінің иесін қауіптен қорғау үшін қарсылыққа төтеп береді. Екінші оқиғада ит шындық пен әділдікті сақтау жолында білек сыбана күреседі. Бұл батылдық пен адалдық балаларға нағыз достық пен жауапкершілікті үйретеді, әрі адамгершілік қасиеттерді сіңіруге ықпал етеді.

7. Жолдағы тосын оқиғалар

Өмірлік жолда кейде күтпеген оқиғалар болады. Олар кәрі ағаштың астынан сүзіліп өту керек, бұл сынақ олардың батылдығын шыңдайды. Қалың шөптің арасынан бірге өтіп, Ашқас пен қожайыны шыдамдылық пен өзара сенімділікті дамытады. Бұл түрлі кедергілер оларға өмірдегі қиындықтар алдында төзімді әрі сабырлы болуды үйретеді.

8. Мейірімділік пен көмектің маңызы

Қожайын Ашқасқа су мен тамақ беріп, жануарға деген қамқорлығын білдіреді. Бұл балаларға басқаға мейірімділік пен қамқорлық көрсетудің үлгісі. Ал Ашқас иесіне құрметпен қарап, қиын сәттерде қолдау көрсетіп, адал дос екендігін дәлелдейді. Бұл өзара қамқорлық пен жанашырлықтың маңызын ұғындырады.

9. Қаладағы жаңа таныстар

Оқиға барысында Ашқас пен иесі қалаға келеді, онда олар түрлі жаңа таныстарға жолығады. Әрбір жаңа таныстық олардың тәжірибесін байытып, адамаралық қарым-қатынасқа деген түсінігін тереңдетеді. Бұл жаңа кездесулер достық пен сенімділіктің маңызын қайтадан насихаттайды, өмірдің кеңдігін көрсетеді.

10. Айлакер адам және ақылдылық

Ертегіде айлакер және ақылды адам да кездеседі. Бірінші оқиғада ол хитрлікпен проблемаларды шешуге тырысады. Екіншіде ол дұрыс шешім қабылдап, жағдайды жақсартуға үлес қосады. Бұл кейіпкерлер балаларға өмірде ақылдылық пен тапқырлықтың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

11. Ашқас ит – адал жануар

Ашқас иттің басқалардан ерекшелігі оның әрқашан шындық пен әділдік үшін күресуі. Ол өтірік пен арамдыққа қарсы тұрады, осылайша балаларға адал болудың маңыздылығын үйретеді. Иттің мінезі жылы, қамқорлыққа толы, қиын кезеңдерде қожайынын қорғап, әділеттілікті жақтайды. Бұл ертегі арқылы балалар адал дос болудың, жүрек тазалығының үлгісін көреді.

12. Ашқас ит пен қожайынның жеңісі

Ерлі-зайыптылардың тағдыры шешуші кезеңге жетеді. Бірінші қадамда олар бірлескен күшпен қиындықтарды еңсереді. Кейін ашықтық пен сабырлылық арқылы күресті жеңілдетеді. Соңғы қадамда олардың ортақ мақсатына жетіп, достық пен сенім жеңіске жетеді. Бұл оқиға балаларға бірліктің күшін түсіндіретін ұлағат үлгісі ретінде ұсынылған.

13. Достық – басты құндылық

Ашқас пен оның иесінің арасындағы достық қиын сынақтар арқылы мықты сенімге айналады. Олар бір-біріне мейірімділік пен қолдау көрсетіп, әр жағдайда бірге болады. Бұл достық әншейін қарым-қатынас емес, қуаныш пен қайғыны бөлісе білуді, мұраты бір жандардың бір-біріне арқа сүйеуін білдіреді. Балаларға осындай шынайы достықтың маңыздылығы түсіндіріледі.

14. Ертегінің тәрбиелік жақтары

Бұл ертегі балаларды жауапкершілік пен адалдыққа үйрету үшін құрылған тамаша мысал. Кейіпкерлердің мінез-құлқы үлгілі, әр оқиғада батылдық пен мейірімділік анық көрініс табады. Сонымен қатар, ертегі қиындықтар алдында берілмеу, әрдайым жақсы ниет пен достықты сақтау қажеттігін ұғындырады. Бұл тәрбиелік мағына балалардың рухани дамуына зор ықпал етеді.

15. Ит пен адам арасындағы сенімділік

Ертегіде ит пен адам арасындағы терең сенімділік бейнеленген. Бір оқиғада ит иесінің қауіпсіздігі үшін өз өмірін қатерге тігеді. Басқа оқиғалар олардың бір-біріне деген құрметі мен қамқорлығын көрсетеді. Бұл сенімділік әрқайсымызға достықтың қаншалықты бағалы екенін еске салады. Балалар мұнда адалдық пен жанашырлықтың шынайы үлгілерін көреді.

16. Ашқас атты ерекше ит туралы

Ашқас ит ертегісінде көрініс тапқан үш негізгі қасиет – адалдық, батылдық және тапқырлық – бұл жануарды ерекше етеді. Бұл қасиеттер оның иесіне әрдайым көмекші болып, ең қиын сәттерде жанында болуына мүмкіндік береді. Тәжік халық ауыз әдебиетіндегі осы ертегінің мәні оның қырларының қаншалықты маңызды екенін айқын көрсетеді: иттің ерекше қабілеті мен мінезі иесіне кез келген қиыншылықты жеңуге көмектеседі.

17. Ертегі оқу – қызықты әрі пайдалы

Ертегілерді оқу балалардың сөздік қорын байытып, тілдік құрылымдарды меңгеруге ықпал етеді. Ашқас ит ертегісі арқылы балалар қиялын кеңейтіп, оқиғаларды елестету арқылы шығармашылық қабілеттерін дамытады. Сонымен қатар, қазақша және тәжікше мәтіндерді оқу балаларға екі елдің мәдениетін жақындатады, тілге деген қызығушылығын арттырады. Ертегілер эмоциялық интеллектіні дамытуға септігін тигізеді, баланың кейіпкерлердің сезімдерін түсінуіне көмектеседі.

18. Күлкілі және қызықты сәттер

Ашқас иттің тапқырлықтары мен әзіл-қалжыңдары балалардың көңілін көтеріп, үлкен күлкі тудырады. Кей кездері иттің мінезі қожайынын шатастырып, оқиғаны әзілге айналдырады. Осындай ерекше қылықтар ертегінің көңілді атмосферасын қалыптастырып, балаларды оқиғаға тереңірек тартуға ықпал етеді. Әзіл балаларға жағымды эмоция сыйлап, олардың ертегіге деген қызығушылығын арттырады.

19. Ашқас ит ертегісінің ұнайтын жақтары

Бұл ертегі кейіпкерлерінің шынайы батылдығы мен қиындыққа төтеп беруі балаларға үлгі болады, қиыншылықтарға мойымауды үйретеді. Сонымен бірге, достық пен адалдық тақырыптары әр сәтте көрініс тауып, балалардың жүрегіне жылы тиеді. Қызықты әрі эмоционалды оқиғалар балалардың ертегіні қызыға оқып, жақсы үйренуіне шабыт береді.

20. Ашқас ит ертегісінің негізгі тағылымы

Ашқас ит ертегісі достық пен адалдықтың маңыздылығын көрсетеді. Бұл ертегі балаларды мейірімді әрі сенімді дос болуға, өмірдегі қиыншылықтарды бірге жеңуге шақырады. Осылайша, ертегінің тәрбиелік мәні үлкен, ол балаларға дұрыс адамгершілік ұғымдарын ұғындыруға көмектеседі.

Дереккөздер

Жунисбеков Т. Аралтау өңіріндегі ертегі дәстүрлері. – Душанбе: Ирфон, 2015.

Қасымова Г. Тәжік халық ертегілері: мәдени маңызы. – Душанбе, 2018.

Абдуллаев Р. Достық пен адалдықтың тәрбиелік мәні. – Тәжік әдебиеті журналы, 2020.

Нұрғазы Ә. Балалар әдебиетіндегі ертегілер және олардың ролі. – Алматы, 2019.

Ахмедов С. Ит пен адам арасындағы қарым-қатынас – мәдени сананың бір бөлігі. – Душанбе: Фан, 2017.

Тәжік халық ауыз әдебиеті жинағы. - Душанбе, 1985.

Қазақ тіл білімінің негіздері: оқу құрал. - Алматы, 2013.

Адамгершілік тәрбиесіндегі халық ертегілерінің орны / Мұхтарова А.А. // Ұлттық педагогика журналы, 2017.