Текст выступления:

Не ексең, соны орасың (Түрік халық ертегісі)
1. «Не ексең, соны орасың» ертегісіне шолу және негізгі тақырыптар

Құрметті ағайын, бүгін біз қазақтың тамаша ертегісі «Не ексең, соны орасың» тақырыбын бірге талқылаймыз. Бұл ертегі еңбек пен адалдықтың маңыздылығын баяндап, әрқайсымызға өмірлік маңызды сабақ береді. Ертегінің терең мағыналарын жан-жақты ашып, оның тәрбиелік құндылығын түсіну - біздің басты мақсатымыз.

2. Ертегінің шығу тегі мен тәрбиелік маңызы

«Не ексең, соны орасың» ертегісі түркі тілдес халықтардың ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жеткізген dada тәрбиелік мұраларынан саналады. Бұл ертегі ауыл тұрмысын, табиғатпен үндес өмір салтын көрсетеді. Табиғат пен адамның бөлінбес бірлігі, еңбек пен жауапкершіліктің құндылығы осында жақсы бейнеленген. Мұнда қарапайым тұрмыс пен өмірлік сабақтар көрініс тапқан.

3. Кейіпкерлер мен олардың ерекшеліктері

Ертегінің басты кейіпкері - еңбекқор шаруа. Ол таңның атысынан кешке дейін жер игеріп, дән екеді, табиғатты құрметтеп, сабырлықпен өз міндетін атқарады. Ал жалқау кейіпкер еңбек пен жауапкершіліктен қашады. Оның мінезі мен әрекеттері оқырманға нақты өмірлік сабақ ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, ақылды қария кейіпкер ретінде даналық сөздерімен балаларға өмірлік тәлім береді. Әр кейіпкер арқылы ертегі адамгершілік пен еңбек құндылықтарын нақты әрі түсінікті жеткізеді.

4. Ауыл табиғаты мен көрінісі

Ертегіде бейнеленген ауыл табиғаты көз тойғызардай жасыл жайлауларымен, егістік алқаптарымен, қой-сиыр жайылған кең даласымен ерекше атап өтіледі. Бұл көріністер балаларға туған жердің сұлулығы мен маңызын сезіндіруге бағытталған. Табиғаттың шебер сызылған көрінісі еңбек пен өмірдің айнасы болып табылады. Таза ауа мен жайлы орта баланың санасына табиғаттың құндылығы мен жүрекжарды махаббатын сіңіруге күш береді.

5. Еңбектің маңызы мен қуанышы

Біріншіден, ертегідегі шаруа таңғы шақта оянып, жерді қопсытып, дән екеді. Бұл оның табандылығы мен еңбегінің алғашқы қадамы. Осылайша ол өз еңбегі арқылы өнім алуға жол ашады, бұл балаларға еңбек құндылығын жан-жақты ұғындыруға көмектеседі. Екіншіден, егістік жеміс бере бастағанда шаруа шаттыққа бөленеді, бұл еңбектің тәтті нәтижесі. Осылай еңбектің нәтижесі қандай қуанышты екендігін ертегі арқылы балалар жақсы түсінеді.

6. Жалқау адамның әдеттері және салдары

Жалқау кейіпкердің өмірі ертегіде қарама-қайшы бейнеленеді. Ол еңбек етпегендіктен ешнәрсеге қол жеткізе алмайды, табыссыздықтан терең өкінішке батады. Оның күнделікті әдеттері, мысалы, қимылының төмендігі мен жауапкершіліктен қашуы, балаларға теріс үлгі боларлық. Мұндай мінездің салдары нақты көрсетіліп, адамдардың еңбексіз ден қойып, ұтымды нәтижеге жету мүмкін еместігі анық байқалады.

7. Ақылды қария: даналық сөздер

Ертегідегі ақылды қариядың кейіпкері терең мағыналы нақылдарымен ерекшеленеді. Ол еңбек ету - өмірдің негізі дегенді өмірлік тәжірибеге сүйене отырып меңзейді. Қария балаларға тұрақтылық пен табандылықтың маңызын түсіндіреді, бұл олардың болашаққа көзқарасына оң әсер етеді. Сонымен қатар, ол жастарға өз істеріне жауапты болуды талап етіп, «Не ексең, соны орасың» деген мақалмен әр әрекеттің салдары болатынын дана тілмен жеткізеді.

8. Дән себу және болашаққа сенім

Ертегіде дән себу символикалық мағынаға ие. Бұл әрекет болашаққа сенім мен үміттің көрінісі. Біріншісі, дән себу арқылы еңбекқор адамның үміті және болашақтағы табысы көрініс табады. Екіншіден, дәннің өсуі мен көгеруі табиғаттың еңбекті марапаттайтынының дәлелі. Осылайша балалар еңбек пен оның нәтижесіне сенуді үйренеді. Бұл ертегі себуді тек физикалық ғана емес, рухани жүрекпен де байланыстырады.

9. Еңбектің алғашқы жемісін көру

Көктемде дәннің жасыл балапаны - шаруаның табанды еңбегінің алғашқы жемісі. Бұл табиғаттың адамның еңбегін әділ түрде марапаттауы. Осы сәтте адамдар сенім мен шаттыққа бөленіп, еңбек етуге деген ынтасы артады. Ал жалқау адамның қолында еш нәрсе қалмай, оның нәтижесіз еңбексіз өмірі айқындалады. Бұл балаларға еңбек пен ұмтылыстың қажеттілігі мен байланысын нақты көрсетеді.

10. Жалқау адамның өкініші

Күз ортасында еңбекқор шаруа мол өнім жинап, жиналған дәнін бөліскенде, жалқау адам бос қол қалады. Бұл еңбек пен табандылықтың арасындағы нақты айырмашылықты ашып көрсетеді. Ал жыл соңында жалқау өзінің жалқаулығы мен әрекетсіздігі үшін өкініш білдіреді. Мұндай оқиғалар балаларға табандылық пен еңбек ету қажеттігін түсіндіруде маңызды. Өмірде сәттілік еңбек пен жауапкершілікте екенін ұғындыруға көмектеседі.

11. Жақсылыққа жақсылық қайтады

Шаруа өзінің еңбегін көршілерімен бөлісіп, оларға әрқашан қолдау көрсетеді. Бұл достық пен сенімнің нығаюына себеп болады, адамдардың қарым-қатынастары жақсара түседі. Жақсылық жасағанға жақсылықпен жауап қайтарылады. Ауылдағы ерекше мейірімділік және өзара көмектесу көршілер арасындағы татулық пен бірлікті күшейтеді. Мұндай әңгіме балаларға жақсылық жасаудың қаншалықты құнды екенін жақсы көрсетеді.

12. Адалдық пен әділдік қасиеттері

Адалдық пен әділдік ертегінің негізгі қағидалары болып табылады. Мысалы, кейіпкердің әділдігі мен адалдығы оның өмірлік табысының негізі. Бұл қасиеттер шабыт беріп, балалардың ар-ұят мен әділеттілік ұғымын қалыптастыруға көмектеседі. Адалдықсыз еңбек жеміссіз, ал әділдіксіз өмірдің мағынасы жоғалады деген ойлар осында зор мәнге ие. Таза ниет пен әділ қарау заманауи өмірде де үлкен маңызға ие.

13. Дос болу және бірлесе еңбек ету

Ауыл тұрғындары бірге жұмылып, күрделі істерді жеңілдетеді. Бірлік арқасында үлкен қуанышпен, жеңіске жеткендей өмір сүреді. Бірлесіп еңбек еткенде кез келген қиыншылық жеңілдейді. Бұл балаларға командалық жұмыс пен ынтымақтастықтың маңызды екенін түсіндіреді. Мұнда өркендеу мен тепе-теңдік тек жеке адамдардың өзара іс-әрекетінен туатыны айқын көрінеді.

14. Көршілермен тату болу — қуаныштың бөлісуі

Ауылдағы көршілердің арасындағы өзара түсіністік пен татулық өмірдің маңызды бөлігі. Бұл ынтымақ түскен ауылда қуаныштар мен қиындықтар ортақ болады. Мысалы, бір көршінің жетістігі бүкіл ауылдық қауымға қуаныш әкеледі. Тату болу арқылы адамдар арасындағы ризашылық пен сенім нығаяды, бұл саяси және әлеуметтік тұрақтылыққа да әсер етеді. Қуаныш бөлісе көбейеді деген халық даналығы осы ертегіде ерекше өрнектелген.

15. Мақал-мәтелдердің мәні

Біріншіден, "Еңбек етсең, емерсің" деген мақал еңбектің маңыздылығын нақты көрсетеді. Бұл сөздер балаларға табыс пен бақыты еңбектенің нәтижесі екенін түсінуге көмектеседі. Екіншіден, "Қол еңбектің – наны тәтті" деген мақал өз қолымен істеген ісіңнің қаншалықты құнды әрі дәмді екенін ұғындырады. Осы мақал-мәтелдер ертегінің тәрбиелік мағынасын тереңдетіп, жастарға өмірлік жол картасын береді.

16. Ертегіден алынатын ғибрат

Балаларға арналған ертегілер тек көңіл көтеру құралы емес, сонымен бірге маңызды өмірлік сабақтар береді. Мысалы, «Үлкен жақсылық кішігірім істерден басталады» деген ұғым – кішкентай дәннен үлкен егін өсетіні секілді, әрбір кішігірім жақсы іс — болашақта үлкен өзгерістерге әкелетін негіз. Бұл ой баланың жүрегіне жылы сезім мен жауапкершілік сезімін оятады.

Әрі қарай, «Болашаққа арнап егін егу» қағидасы нақыл сөздер арқылы балаларға өз әрекеттерінің нәтижелері болатынын түсіндіреді. "Не ексең, соны орасың" деп дана халқымыз айтқандай, әрбір таңдау мен әрекет маңызды болып табылады. Бұл — өмірге жауапкершілікпен қарауды, ұзақ мерзімді ойлауды үйрететін тәрбиелік негіз.

17. Шығармашылық тапсырмалар мен ойындар

Балалардың шығармашылық қабілетін дамыту үшін ертегілер негізінде түрлі тапсырмалар мен ойындар ұйымдастыру тиімді. Мысалы, өз қолдарымен табиғат көрінісін сурет салу немесе оқиға кейіпкерлерінің мінездері туралы ой бөлісу сияқты жаттығулар олардың қиялын дамытып, сын тұрғысынан ойлауға үйретеді.

Ойындар арқылы балалар командада жұмыс істеуді, пікір алмасуды үйренеді, бұл олардың коммуникативті дағдыларын арттырады. Шығармашылық тапсырмалар арқылы алынған білім ұзақ есте сақталады және өмірлік дағдыларға айналады.

18. Табиғатты аялау және еңбекке құрмет

Табиғат — адам баласының тіршілігінің негізі. Оның сұлулығын сақтап, қоршаған ортаны қорғау — әр адамның міндеті. Табиғатқа қамқорлық жасау арқылы біз өз болашағымызды сақтап, жанұямызға жақсы өмір сыйлаймыз. Мұны түсіну баланың моральдық тәрбиесіндегі маңызды бөлік.

Сонымен қатар, еңбекке деген құрмет табиғатты аялаумен тығыз байланысты. Жердің беретін өнімін қадірлей білу — еңбек өнімін бағалаудың белгісі. Осы арқылы балалар табиғатпен үйлесімді өмір сүруді үйреніп, тұрақты даму туралы түсінік қалыптастырады.

19. Қызықты сұрақтар мен ой салу

Балалардың ой өрісін кеңейту үшін түрлі қызықты сұрақтар қою маңызды. Мысалы, "Егер сен табиғатты қорғалатын патша болсаң, қандай заңдар шығарар едің?" деген сұрақтар олардың шығармашылығын шақырады және жауапкершілік сезімін дамытады.

Ой салатын сұрақтар балаларды тереңірек ойлануға, қоршаған дүние туралы түсінік қалыптастыруға талпындырады. Мұндай тәсіл білім алуды қызықты әрі пайдалы етеді.

20. Еңбек пен адалдық — болашаққа жол

Қорытындылай келе, «Не ексең, соны орасың» деген ертегі балаларға еңбек пен адалдықтың маңыздылығын ұғынуға көмектеседі. Бұл өмірлік қағидалар тек бүгінгі ғана емес, болашақтағы жетістікті де айқындайды.

Осындай тәрбиелігі жоғары ұрпақ өсіре алсақ, еліміздің жарқын болашағына сенім арта аламыз. Әр балаға осы қағиданы бойға сіңіру — қоғамымыздың табысты дамуының кепілі.

Дереккөздер

Ағаева, Г.Ф. Қазақ ертегілері және олардың тәрбиелік мәні. - Алма-Ата: Мектеп, 1981.

Нұрмаханбетұлы, А. М. Қазақ педагогикасы: тарихы мен дәстүрлері. - Нұр-Сұлтан: Фолиант, 2019.

Сүлейменов, О.Ш. Қазақ ұлттық дүниетанымы. - Алматы: Қазақ университеті, 2005.

Әбдіқадыров, Л.Е. Еңбекке тәрбиелеу әдістері. - Астана: Білім, 2018.

Көбеев, Ж.С. Қазақ халық мақал-мәтелдері: мағынасы мен қолдану аясы. - Шымкент: Мектеп, 2015.

Арнольд В.Л. Психология детства: основные понятия и методы. – М.: Педагогика, 2018.

Иванова Н.С. Воспитание ответственности у младших школьников. – СПб.: Наука, 2020.

Казахская народная педагогика: традиции и современность / Отв. ред. Сейтказина Л.А. – Алматы: Феникс, 2019.

Петрова Е.В. Игры и творческие задания в начальной школе. – М.: Флинта, 2021.

Смирнов Д.А. Экология и воспитание: путь к устойчивому будущему. – Новосибирск: Сибирское университетское изд-во, 2017.