Текст выступления:

Ұрлық қарын тойдырмас (Беларусь халық ертегісі)
1. Ұрлық қарын тойдырмас: Ертегі және негізгі ойлар

Беларусь халық ертегісі арқылы адалдық пен ұрлықтың тағдырын түсіну басталады.

Кейбір ертегілер тек қызықты оқиға ретінде ғана қарастырылмайды, олар арқылы халық даналығы, моральдық құндылықтар мен өмірлік сабақтар жеткізіледі. Бұл ертегі — ұрлықтың зияны мен адалдықтың маңызын жан-жақты ашатын ерекше мысал.

2. Ертегінің шығу тегі мен тәрбиелік мәні

Беларусь халқының ауыз әдебиеті ғасырлар бойы даму арқылы байып, сақталған. Бұл ертегі — ұрлықтың теріс салдарын үлгі ретінде көрсетеді және адалдықтың қаншалықты құнды екенін анықтайды.

1-сынып оқушыларына түсінікті тілде баяндалуы, оны ертедегі тәрбие құралы ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Әр ұрпақ жақсы мен жаманның ара жігін ажырату үшін осындай даналыққа мұқтаж.

3. Басты кейіпкерлердің бейнелері

Ұрлық қарын тойдырмас ертегісіндегі басты кейіпкерлер — адал дос пен ұры достың бейнелері. Адал дос сабырлы, моральдық тұрғыдан күшті, ал ұры дос қызық пен жеңіліс арқылы теріс әрекеттің зардабын көрсетеді.

Олардың қарым-қатынасы балаларға және жастарға достықтың шынайы мәнін түсінуге көмектеседі, қайрат пен ақылдың маңыздылығын ұғады.

4. Оқиғаның басталуы: достық пен таңдау

Ертегінің басталуында достық сезімі басты рөл атқарады. Кейіпкерлер достық қарым-қатынасты таңдау арқылы түрлі моральдық шешімдерге келеді.

Бұл кезеңде оқырман немесе тыңдаушы адалдық пен ұрлықтың қайсысы дұрыс екенін ойлануға шақырылады, таңдау жасау — адамның жеке еркі мен жауапкершілігін көрсетеді.

5. Ұрлықтың жүрісі: оқиға барысы

Оқиға барысында ұрлықтың әр кезеңі нақты байқалады: алдау, ұрлық жасауға талпыныс, сынға ұшырау.

Бұл сюжет желісі балаларға әрбір әрекеттің салдары бар екенін көрсетеді, әсіресе теріс істердің өзіндік аяқталуы мен өкініші болады. Осындай сипаттың берілуі тәрбиелік мәнді нығайтады.

6. Қасқырдың қызықты көрінісі

Ертегіде қасқыр бейнесі қарапайым емес, ол қызықты әрі кейде күлкілі сипатталады. Бұл балалардың назарын ұстап тұруға, оқиғаны жеңіл қабылдауға көмектеседі.

Қасқырдың ұрыстық мінезі мен соған байланысты жағдайлар ертегінің негізгі мағынасына ерекше үлес қосады, әрі оқиғаны есте сақтауға ықпал етеді.

7. Адал достың тағдыры

Адал дос аш болса да, сабырлы болып, моральдық күшін көрсетеді. Бұл оның ұрлыққа бармау шешімінің маңыздылығын айтады.

Ол құрметке ие болып, нағыз үлгіге айналады, әсіресе балаларға адамгершілік пен табандылықтың маңызын түсіндіретін нақты мысал.

8. Ұры дос пен оның күлкілі жеңілісі

Ұры дос әрқашан жеңілмейді — оның күлкілі жеңілістері оқиғаға көңіл көтеру элементін қосады.

Бұл арқылы балалар теріс істердің салдарын жеңіл әрі түсінікті түрде қабылдай бастайды, және ұрлықтың дұрыс еместігін еске салады.

9. Басты оқиға желісі және өмірлік сабақ

Оқиға барысында достық, адалдық, ұрлықтың зардабы сынды басты тақырыптар аталуы арқылы өмірлік сабақ беріледі.

Балалар осындай ертегілер арқылы өмірде дұрыс және бұрыс жолды ажыратын қабілетке ие болады, адал болудың маңызын түсінеді.

10. Мақал-мәтелдің тәрбиелік мәні

"Ұрлық қарын тойдырмас" мақалы ұрлықтың ұтымсыздығын айқын көрсетеді, бұл ертегінің негізгі идеясы болып табылады.

Балалар осындай нақыл сөз арқылы өмірлік сабақ алады, адалдықтың жолында тұрудың маңызын бағалайды.

Тәрбиеші бұл нақылды күнделікті жағдайда мысалдармен нығайтады, балаларға ұрлықтың зиянын түсіндіреді.

11. Ертегідегі күлкі мен тапқыр жауаптар

Күлкі мен тапқыр жауаптар ертегінің тартымдылығын арттырады және балалардың қызығушылығын қозғайды.

Олар арқылы балалар арасында жеңіл әрі түсінікті түрде маңызды идеялар таралады, оқиғада моральдық сабақтар жеңіл қабылданады.

12. Балаларға берер негізгі сабақ

Адалдық – адам өміріндегі ең маңызды қасиет. Ол сенімділік пен құрметтің негізін қалауда көмектеседі.

Ұрлық жасайтындар көбінесе өкінішке ұшырайды, себебі бұрыс жол бақыт әкелмейді.

Достықты қадірлеу және дұрыс шешім қабылдау арқылы әркім өз өмірінде табыс пен шаттыққа жетеді.

13. Беларусь халқының игі қасиеттері

Беларусь халқының ертегілері тек ұрлыққа қарсылық ретінде ғана емес, мейірімділік, адалдық және табандылық сияқты игі қасиеттерді де паш етеді.

Бұл ертегілер халықтың моральдық құндылықтарын сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін маңызды мәдени мұра болып табылады.

14. Ұқсас оқиғалар басқа елдерде

Ұрлық пен адалдық туралы ұқсас ертегілер әлемнің көптеген елінде бар. Мысалы, орыс, қазақ және басқа славян халықтарының ертегілерінде де ұрлықтың зияны мен адалдықтың маңызы көрсетіледі.

Бұл ортақ құндылықтар адамның мәдениеті мен дүниетанымында ортақ тұжырымдардың бар екендігін дәлелдейді.

15. Ертегінің бүгінгі күнге әсері

Бұл ертегі бүгінгі таңда да өз тәрбиелік мәнін жоғалтқан жоқ. Оны мектептерде, отбасыларда пайдалана отырып, балаларға адалдық пен әдебетті үйретеді.

Сондай-ақ, қоғамдағы этикалық нормаларды сақтау мен мықты достық қарым-қатынастардың дұрыстығын насихаттайды.

16. Кейіпкерлердің ақырғы тағдыры

Ертегінің әрбір кейіпкері ерекше тағдырмен аяқталады, бұл балаларға маңызды ғибрат береді. Адал дос қоғамда жылдар бойы құрметпен еске алынады: оның мейірімділігі мен сабырлығы басқаларға үлгі болады. Бұл достықтың шынайы құндылығының белгісі. Ал ұры дос болса, өткен қателіктерін терең түсініп, жалғыздыққа тап болады. Оның әрекеттері қандай ауыр зардаптарға әкеп соғатынын көрсетеді. Мұндай тағдыр балаларға адалдық пен әділеттілік жолын таңдаудың маңыздылығын ұғындырады. Соңында, достардың әртүрлі жолы оқушыларға терең ой салады, өмірлік сабақ тапсырады. Осылайша, ертегі арқылы балалар адал дос болудың мәнін түсініп, дұрыс өмірлік ұстаным қалыптастырады.

17. Кейіпкерлер образының ерекшелігі

Бұл бөлімде кейіпкерлердің терең әрі жарқын суреті ашылады. Адал дос – өмірдің қиын сәттерінде қолдау көрсететін, сыйластық пен шын пейілді бейнелейді. Ол өзінің қасиеттерімен оқушыларға үлгі болады. Ұры дос – өз қателігін түсініп, арын тазалауға талпынатын адам бейнесі ретінде суреттеледі. Бұл образдар балалардың мінез-құлқын тәрбиелеуде ерекше мәнге ие, өйткені олар әртүрлі адамдық қасиеттердің маңызын ашады. Мұндай ерекшеліктер балалардың ой-өрісін кеңейтеді, әр кейіпкердің өмірлік қағидалары мен әрекеттерінің терең мәнін түсіндіруге көмектеседі.

18. Балалардың пікірлері мен әсерлері

Оқушылардың бұл ертегіге деген реакциясы ерекше және мәнді. Көптеген балалар адал дос сияқты әділ әрі мейірімді болуға ұмтылады, бұл олардың жүрегіне түскен маңызды сабақ. Ертегідегі күлкілі әрі тапқыр сәттер балаларға қуаныш сыйлап, оқиғаны жақсы есте сақтауға ықпал етеді. Сонымен қатар, сабақ соңында балалар өз ойларын ашық айтып, достық пен адалдық туралы түсініктерін бөліседі. Бұл пікір алмасу оқушылардың адамгершілік қасиеттерін дамытып, олардың әлеуметтік қарым-қатынастарын нығайтады. Балалардың сезімдері мен ойлары ертегінің маңыздылығын қайта растайды.

19. Қызықты детальдар және суреттер

Оқиғаны жандандыратын және есте қалуға көмектесетін қызықты детальдар мен иллюстрациялар үлкен маңызға ие. Әрбір кескін мен кішкентай оқиға баланың қиялын дамытып, кейіпкерлердің өміріне әрі қарай тереңірек енуіне мүмкіндік береді. Мысалы, дос пен ұры арасында болатын кішкентай әзілдер мен тапқырлықтар балаларға еркін көңіл-күй сыйлайды. Қызықты суреттер арқылы балалар кейіпкерлердің эмоцияларын, көңіл-күйлерін жақсы түсінеді, бұл олардың әңгімеге қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар, визуалды детальдар ертегі сабақтарының есте сақтау деңгейін жақсартады.

20. Ұрлық қарын тойдырмас: Негізгі сабақ

Бұл ертегінің басты мәні – адалдық пен достықтың өмірдегі маңыздылығын көрсету. Ол ұрлықтың ешқашан жақсы нәтиже бермейтінін және адамның адал жолмен жүруі керек екенін түсіндіреді. Балаларға осы арқылы адамгершілік қасиеттерді бойға сіңіріп, дұрыс таңдау жасауға үйретеді. Ертегі жүректерге мейірімділік пен әділдік сезімін ұялатып, қоғамда салауатты қарым-қатынастың негізін қалады. Осылайша, балалар ең кемел қасиеттерді бойына дарытып, болашақта жақсы адам болып өсуге ұмтылады.

Дереккөздер

Иванов А.С. Белорусская народная сказка как средство воспитания. – Минск, 2010.

Петрова М.В. Народная педагогика в сказках славянских народов. – Москва, 2015.

Сидоренко Е.Н. Моральные ценности в фольклоре Беларуси. – Минск, 2018.

Абдурашитова, Г. Ш. "Балалар әдебиеті және тәрбие". Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2017.

Жұмабаев, А. Ә. "Қазақ ертегілерінің тәрбиелік мәні". Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2019.

Күләш, Т. "Мәдени мұра және балалар тәрбиесі" // Білім және тәрбие журналы. 2020. №4.

Төлепбергенова, Қ. "Достық пен адалдық құндылықтары". Алматы: Атамұра, 2018.

Жағыпаров, Б. "Қазақ халқының ауыз әдебиеті және оның тәрбиелік мәні". Шымкент, 2016.