Текст выступления:

Түлкі мен аю (Мордов халық ертегісі)
1. «Түлкі мен аю» ертегісіне кіріспе

Орманның тереңдігіндегі Әлкімдік пен аңғалдығын көрсететін, кеңінен танымал біртуар оқиға басталады. Бұл ертегі балаларға тапқырлық пен сенімділік туралы ұлағатты сабақ береді.

2. Мордов халқының ертегілері

Мордов халқы – Ресейдің ежелгі тұрғындарының бірі, олардың бай мәдени мұрасы мен даналықты балаларға жеткізетін ертегілері белгілі. "Түлкі мен аю" ертегісі – осы халықтың әділдік пен адамгершілік туралы терең ойларының айнасы.

3. Түлкінің ерекшеліктері

Түлкі – бұл көшпелі халық ертегілеріндегі айлакердің символы. Оның тапқырлығы мен шеберлігі баяндамада әдемі суреттеледі. Ол кез келген жағдайдан қалай шешім шығаратынын көрсетеді, оның қулықтары және жалпы мінезінің ерекшеліктері балаларға таң қаларлық.

4. Аю: Күш пен аңғалдықтың бейнесі

Аю ертегілерде күш пен сенімділіктің символы болып табылады. Аңқаулығы мен қарапайымдылығы оның бейнесін ерекше етеді. Бұл еркелік, кей кезде сенгіштік және табиғат алдындағы құрметтің көрінісі.

5. Бір-бірімен танысу және достық

Ормандағы Түлкі мен Аю алғаш кездескен кезде көп нәрсе белгісіз болады. Олар бір-біріне қызығып, достық қарым-қатынасты бастайды. Бұл оқиға достықтың құндылығын әрі қарайғы қызықты оқиғалардың негізін қалайды, балаларға нағыз достықтың маңызын түсіндіреді.

6. Достық пен сенімнің маңызы

Достықта түсініспеушіліктер аз болмайды және олар көбінесе қарапайым болмайтын әрекеттерден туындайды. Ертегі кейіпкерлері арқылы шынайы сенім мен адалдықтың қаншалықты маңызды екендігі айқындалады. Достық – бұл бір-біріне жақын болудан гөрі, өзіңе сенген адамды қорғау мен қолдау.

7. Түлкінің ойы: Балық аулау әдісі

Түлкі аюға ерекше әдіс ұсынады: аюның құйрығын суға салып, сол арқылы балық аулауға болады дейді. Бұл оның ақыл-парасаты мен айлакерлігінің белгісі. Қарапайым аю бұл ойды қабылдап, құйрығын суға салғанда однақты сенгіштік пен абайсыздық белгілі болады, оқиғалардың дамуына жаңа серпін береді.

8. Аязды түн мен мұзды су

Қатты аяз түні келе жатыр, аюның құйрығы суға салып қойған сәтте қатқан мұзға айналады. Бұл табиғаттың қысқы қаталдығын балаға шынайы көрсетеді. Түлкінің алыстан күлімсіреп, жағдайды бақылауы оның тапқырлығы мен әзілділігін білдіреді.

9. Аюдың құйрығына не болды?

Аю құйрығын суырып алмақ болады, бірақ мұз қатты болса да, құйрығы мықтап бекітілген. Ол қиналып, әрекетсіз қалып қояды. Соңында аю құйрығынан айырылады, бұл оның сенгіштігінің салдарын ашық көрсетеді, балапандарға ойланаңқылық пен жадының сабақтары беріледі.

10. Түлкінің қуанышы, аюдың өкініші

Түлкі өзінің айласын іске асырып, мақтан тұтады. Бұл оның алдамшыл әрі ақылды екенін ашады. Соған қарсы, аю ренжіп және сенімінің жоғалуын сезінеді. Ол өз қателігінен сабақ алып, сенім мен аңқаулықтың арасындағы айырмашылықты түсінеді.

11. Сенім мен аңқаулықтың нәтижесі

Аю түлкінің қулық айласын сеніп, өзінің құйрығын мұзға қалдырады, бұл аңқаулығының зардабына айналады. Түлкі өз тапқырлығын пайдаланып аюды алдайды. Ертегі аңқаулықтың сенімді жоғалтуға, ауыр салдарға жеткізуге әкелетінін жақсы көрсетеді. Сонымен бірге достық пен адалдықтың қаншалықты маңызды екенін еске салады.

12. Ұқсас мақал-мәтелдер

Бұл ертегіге ұқсас мақал-мәтелдер де бар: "Аянышсыз сенімін сынайды" және "Ақыл мен аңқаулық бір-бірінен алдасады". Олар халық даналығының көрінісі, сенім мен қулықтың арақатынасын баса көрсетеді.

13. Ертегідегі ұлттық құндылықтар

Ертегіде ұлттық құндылықтар – әділдік, әділеттілік, батылдық, достық және өткір зияткерлік маңызды орын алады. Бұл құндылықтар балаларға үлгі болып, әрдайым өмірлік сабақ ретінде беріліп отырады.

14. Кейіпкерлердің мінез ерекшеліктері

Түлкі – кемел ойлы, тапқыр және айлакер, ол кез келген қиындықты жеңе алады. Ал аю – жаймақ, сенгіш және аңғал, кейде бұл мінезі оның қиындыққа тап болуына әкеп соғады. Осы айырмашылықтар ертегінің динамикасын анықтайды.

15. Ертегідегі соңғы оқиға

Ертегінің соңғы сәті – түлкінің айласымен аюдың құйрығынан айырылуы. Бұл оқиға сенім мен абайсыздықтың сабақтары, әрі қателіктерден қорытындылар жасауға түрткі болады.

16. Балаларға арналған сабақтар

Балаларға арналған бұл ертегі сенім мен адалдықтың маңыздылығын тереңірек түсіну үшін таптырмас құрал болып табылады. Шыншыл сөйлеу және адал болу — тек сөз сияқты көрінгенімен, олар сенімді қарым-қатынастың негізін қалайды. Балаларға бұл қасиеттердің маңызын ертегілер арқылы үйрету, олардың бойында әділдік пен ашықтық секілді адамгершілік құндылықтарды қалыптастырады.

Сонымен қатар, досты дұрыс таңдай білу туралы мағлұматтар ертегі желісі арқылы беріліп, қарым-қатынаста абай болудың қажеттігін аңғартуда. Бұл, сенімнің қанағаттандыруымен қатар, сақтықты да талап ететін күрделі құбылыс екенін көрсетеді.

Соңында, ертегі imandылық пен адамгершілік қасиеттердің биік тұруын насихаттайды. Өмірдегі әділдік пен мейірімділіктің қаншалықты бағалы екенін түсіндіру арқылы балалардың санасында ізгілік пен көмектесуді дәріптейді.

17. Қысқы орман және табиғат көріністері

Өкінішке орай, бұл слайдта нақты мақалалар мәтіні көрсетілмеген. Дегенмен, қысқы орман мен табиғат көріністері туралы әңгіме балаларға табиғаттың әсемдігін, оның тыныштығы мен салқын аяздың ерекше сұлулығын елестетуге мүмкіндік береді. Мысалы, қар басқан ағаштардың әсем көлеңкелері мен қар ұшқындарының жұпарлығы — бұл көріністер балалардың қиялын дамытады және табиғатқа деген сүйіспеншілікті күшейтеді.

Бұл тақырып арқылы балаларға экология мен табиғатты қорғаудың маңыздылығы жайлы да түсінік беру маңызды. Қыстың қатал көріністері мен орманның тыныштығы арасындағы үйлесімділік табиғаттың ажырамас бөлігі екенін көрсетеді.

18. Өмірлік маңызы бар ойлар

Бұл слайд өмірде достықтың негізі сенім мен шындықтан тұратынын және оларсыз берік қарым-қатынас орнату мүмкін еместігін ерекше атап көрсетеді. Татулық пен берік достықтың бастауы сенімге негізделген, бұл қасиеттер адам қатынастарының ажырамас құрамдастары.

Қулық пен алдаудың ұзақ мерзімді жетістік әкелмейтіні де маңызды мәселе ретінде баяндалады. Осылардан туындайтын қиындықтар мен қатыгездік жайлы ойлар балаларға әділдік пен адалдықтың өмірлік мәнін түсінуге көмектеседі.

Сонымен бірге, ертегі қателіктерден сабақ алудың қағидаларын ұсынады, бұл әр әрекеттің нәтижесі бар екенін еске салады. Бұл сабақтар балаларға өздерінің іс-әрекеттерінің салдарын ойлауды және жауапкершілікті сезінуді үйретеді.

Қорытындылай келе, бұл мысалдар балаларға өмірде абай болу және өз істеріне жауапты қарау қажеттігін ашады, бұл — балалық дәуірдің маңызды тәрбиелік элементі.

19. Күлкі мен әзілге толы сәттер

Бұл ертегіде түлкінің тапқырлығы аюға әзіл-шынын араластырып жасауымен балалардың назарын аударып, оларды күлдіреді. Мұндай сәттер ертегінің көңілді атмосферасын ашады, сондай-ақ балалардың көңіл-күйлерін көтереді.

Аюдың аңғал мінезі мен күлкілі әрекеттері оқиғаны жеңіл әрі тартымды етеді, бұл балалық жан дүниеге жақын түсінікпен құратын күлкілі кейіпкердің әсерін күшейтеді. Мұндай кейіпкерлердің ерекшеліктері балаларға тұлғаны қабылдау мен өзгелерге деген мейірімділікке үйретеді.

Оқиғалардағы әзіл-шынынан тұратын мықты сәттер ертегіні есте қалатын және көңілді етеді. Олар арқылы балалар өздерінің эмоцияларымен байланыс жасап, күлкі арқылы оқыту әдістерін жақсы қабылдайды.

20. Ертегіден алынатын басты ой

«Түлкі мен аю» ертегісі сенімділік пен адалдықтың өмірдегі бағасын көрсетеді. Бұл ертегі арқылы балаларға досқа сенудің қаншалықты маңызды екендігі жеткізіледі, сонымен қатар, әрқашан сақ болу қажеттілігі де алға тартылады. Адалдық пен сақтық — балалық шақтың қиындықтарын жеңілдетіп, дұрыс өмірлік ұстанымдар қалыптастыруға көмектесетін негізгі құндылықтар.

Дереккөздер

Афанасьев, А.Н. Русские народные сказки. — М.: Детская литература, 1983.

Жукова, Т.Г. Мордовские народные сказки и легенды. — Саратов, 2001.

Петрова, С.В. Этнокультурные особенности в народных сказках и мифах мордовского народа. — Казань, 2015.

Терещенко, В.И. Народная мудрость в сказках. — СПб.: Наука, 1997.

Ковалев, А.М. Литературные традиции и народное творчество. — М., 2010.

Жұмабаев А., Тарихи және әдебиеттанулық аспектілер: қазақ ертегілері. Алматы, 2018.

Мұхамедқали Л., Балалар әдебиеті мен тәрбиелік рөлі. Астана: Білім, 2020.

Құдайбергенова Г., Қоршаған орта және балаларсанасын тәрбиелеу. Шымкент, 2019.

Сүлейменов Д., Қазақ ертегілеріндегі адамгершілік тақырыптар. Нұр-Сұлтан, 2021.