Текст выступления:

Палуан орстхо мен шайтан (Шешен-ингуш халықтарының ертегісі)
1. «Палуан Орстхо мен шайтан» ертегісіне кіріспе

Ежелгі шешен-ингуш халқының ұлы ертегісі басталады. Мұнда күшті палуан Орстхо мен айлакер шайтан арасындағы батылдық пен даналық туралы сыр ашылады. Бұл әңгіме ұлттық мұра мен балаларға рухани азық болар маңызды мәнді хабарлайды.

2. Ертегінің шығу тегі мен мақсаты

Бұл ертегі шешен-ингуштардың терең ежелгі мәдениетінен туған. Ол ұлттық батырлықты, әділдікті дәріптеп, балаларға ұлттық дәстүрлер мен құндылықтарды үйретеді. Тек қана қызықты оқиға емес, сонымен қатар ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ететін ұлағатты сабақ.

3. Палуан Орстхо жайлы қызықты деректер

Орстхо — ауылдың ең мықты палуаны, оның ерлік істері халық аузында айтылады. Ол кішкентай кезінен дене шынықтырып, батылдық пен ақылдылықты қатар дамытқан. Орстхоның керемет нығматтарының бірі — оның әрдайым әділдік пен жақсылықты қолдауы, бұл балаларға үлгі болып келеді.

4. Айлакер шайтанның образын ашу

Шайтан — ертегінің негізгі кейіпкері, ол айлакер және тапқыр. Оның қулықтары ауылға қиындықтар әкеледі, бірақ бұл қиын жағдайдан да шығар жол табылады. Шайтанның образында көркемдік арқылы жамандықтың қайталанбас мінезі мен оның қарсыластарына қарсы қулығы көрініс табады.

5. Орстхоның күш пен ақылдылығы

Орстхоның дене күші мен ақылы үйлесімі — оның үлкен артықшылығы. Қиындықтар алдында сабырлы болып, дұрыс шешім қабылдау арқылы ол күрделі жағдайларды жеңеді. Оның даналығы мен батылдығы балаларға адалдық пен әділдіктің шынайы үлгісін көрсетеді.

6. Ертегінің басталуы

Ертегінің алғашқы сәтінде ауыл халқы бақыт пен тыныштықта өмір сүріп жатқан. Бір күні шайтан ауылға келіп, түрлі қулықтарымен тәртіпті бұза бастайды. Орстхо осы қиындықтарға қарсы тұруға бел буады, осылайша басталады осы ұлы ерлік әңгімесі.

7. Шайтанның алғашқы қулықтары

Шайтан мал-дүниені жасырып, ауылға үрей төндіреді. Бұл жағдайлар ауылдың тыныштығын бұзып, халықтың дүрбелеңін туғызады. Бірақ Орстхо сабырлы болып, ауылды біріктіру, тәртіпті қалпына келтіру үшін жолдар іздейді.

8. Орстхоның ауылға көмегі

Орстхо ауылға қайырымдылық пен көмек әкеледі. Ол халықты қорғап, жамандыққа қарсы тұрып, әділдік орнатады. Оның іс-әрекетімен ауылдың тыныштығы қалпына келеді, бұл оның күшін және адамгершілігін көрсетеді.

9. Орстхо мен шайтанның әділетті күресі

Орстхо мен шайтан арасындағы күрес — әділдік пен жамандық арасындағы ұлы айқас. Орстхо өзінің ақылы мен күшін пайдаланып, шайтанның қулықтарын ашып, ауылдың тыныштығын сақтайды. Бұл оқиға балаларға әділ күрес пен сабырлылықтың маңызын үйретеді.

10. Жеңістің мәні

Орстхоның жеңісі ауылға қайтадан қауіпсіздік пен бақыт әкеледі. Бұл жеңіс ауыл тұрғындарына сенім мен үміт береді, жақсы мен жаманның қайсысы жеңетініне нақты дәлел бола білді. Әрқашан жақсылық үстем болады деген ұғымды нығайтады.

11. Ертегіде кездесетін әзілдер

Шайтанның тапқыр әрі күлкілі әрекеттері балаларға көңіл күй сыйлайды. Оның күлкілі қулықтары ертегіні жеңіл әрі сүйкімді етеді. Сонымен қатар, Орстхоның тапқыр әзілдері оқиғаға шынайылық пен рух береді, бұл балалардың ертегіні жақсы түсінуіне көмектеседі.

12. Ұлттық дәстүрлер мен киімдер

Ертегіде халықтың ұлттық дәстүрлері мен киімдері көрініп тұрады. Олар әрбір оқиға мен кейіпкердің ерекшелігін ашып, шешен-ингуш мәдениетінің байлығын жеткізеді. Бұл балаларға өз тамырларын біліп, құрметтеуге мүмкіндік береді.

13. Батырлық – басты қасиет

Орстхоның батылдығы — ертегінің негізгі құндылығы. Ол қиындықтарды қорықпай қабылдап, әрқашан шешім қабылдайды. Осы қасиеті балаларға қатты сенім мен табандылықты қалыптастыруға үлгі болады, олар да қиындыққа қарсы тұруды үйренеді.

14. Ертегідегі негізгі құндылықтар

Бұл ертегінің басты құндылықтары — адалдық, батылдық, достық және әділдік. Кейіпкерлер әрдайым шыншыл болып, қиын сәттерде батыл болады. Олар бір-біріне сеніп, көмектеседі де, әділдік пен шындықты ұстанады. Бұл балаларға өмірлік маңызды сабақтар ұсынады.

15. Таңғажайып сәттер мен қиял-ғажайып оқиғалар

Ертегіде таңғажайып оқиғалар мен қиял-ғажайып сәттер бар. Бұл оқиғалар балалардың қиялын дамытып, ертегіні жандандырады. Қызықты әрі ерекше оқиғалар, кейіпкерлер арасындағы ерекше қарым-қатынастар балалардың есте сақтауына көмектеседі және олардың қызығушылығын арттырады.

16. Балаларға үйретер сабағы

Балаларға өмірде ең маңызды нәрсе адамның ақыл мен жүректің үйлесімі екенін түсіндіру өте қажет. Өйткені қайталанбас ақыл және мейірімді жүрек болмаса, жалғандық пен амалсыздыққа бой алдырған адам шынайы жақсылыққа жету мүмкіндігіне ие болмайды. Сондықтан әділдік пен батылдық – әрбір баланың жүрегінде өсіп-өніп, оның өмірлік негізіне айналуы тиіс құндылықтар.

Бұл ертегі балаларға игі істер жасау мен адалдықты өмірлік маңызды құндылықтар ретінде ұғындыру арқылы олардың мінез-құлқын қалыптастырады. Ол балаға шынайы достықты, өз-өзіне сенімділікті және қиындықтар алдында тайсалмауды үйретеді. Яғни, әділеттілік пен батылдық – ертегінің басты месседжі.

Сонымен қатар, ертегі қиындықтар мен сынақтарда мойымай, дұрыс шешім қабылдауға ынталандырады. Бұл балалардың рухани дамуына және тәуелсіз ойлау қабілетінің қалыптасуына әсер етеді. Осылайша, ертегі тәрбиелік мәні арқылы балалар өз өмірінің басты қағидаларын меңгереді.

17. Достық пен бірлік сабағы

Өкінішке орай, бұл слайдтың уақыты мен оқиғалары жайлы мәліметтер берілмеген. Дегенмен, достық пен бірлік туралы сабақ балаларды топпен жұмыс істеуге, бір-біріне сенуге және қиындықтарды бірге жеңуге шақырады. Бұл қасиеттер балалардың әлеуметтік дамуы мен сенімді қарым-қатынастар орнатуына ықпал етеді.

Достықтың күші арқылы, балалар бір-бірін қолдап, әрқашан қиындықта бірге болуға үйренеді. Бірлік пен өзара құрмет қоғамның негізі болып табылады, ал бұл ертегілердің біртіндеп дамуы арқылы балаларға жақсы түсінікті болуға мүмкіндік береді.

18. Қорытынды ой – жақсылық жеңеді

Қиыншылықтар мен түрлі айла-амалдарға қарамастан, әдетте жақсылық пен адалдық соңында жеңіске жетеді. Бұл оқиғаның негізгі идеясы баланың жан-дүниесіне күшті әсер етеді, өйткені ол ешқашан әділеттілік пен шындықтың үстем болуы мүмкін екенін түсінуін қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар, ертегі батылдық пен шыншылдықтың маңыздылығын айқындайды. Бұл екі қасиет балаларға өмірлік сабақ ретінде беріліп, олардың жеке тұлға болып қалыптасуына мүмкіндік береді. Әрине, бұл құндылықтар өмірдің мықты негізін қалайтын маңызды факторлар болады.

19. Ертегінің балаларға әсері

Өкінішке орай, бұл слайдтың нақты кілт сөздері мен толық мәтіні берілген жоқ. Дегенмен, жалпы балаларға арналған ертегі олардың тәрбиесіне оң әсер етеді, өйткені ол төменгі маңызды аспектілерді қамтиды:

Балаларға моральдық қағидаларды түсіндіру: адалдық, батылдық, әділдік сияқты қасиеттерді насихаттайды.
Қиыншылықтарды жеңу, күресу және өз-өзіне сену қабілеттерін дамыту.
Ұлттық дәстүрлер мен жақсы мінез-құлықтың маңызын тәрбиелеу.

Осының бәрі балалардың рухани жан дүниесін байытып, оларды өмірге дайын тұлға ретінде қалыптастырады.

20. Ертегінің тәрбиелік маңызы

«Палуан Орстхо мен шайтан» ертегісі – қазақ халқының бай дәстүрлері мен тәрбиелік құндылықтарын сақтай отырып, балаларды имандылыққа жетелеу және жақсы мінез қалыптастыруға бағытталған тағы бір маңызды шығармасы. Бұл ертегі арқылы балалар батылдық пен адалдықтың маңыздылығын терең түсініп, өздерінің өмірлік бағыттарын анықтайды.

Сонымен бірге, ұлттық ерекшеліктеріміз бен салт-дәстүрімізді қадірлеу сезімін оята отырып, жақсы мінезге тәрбиелеу мақсатында балаларға маңызды өмірлік сабақ береді. Бұл – олардың рухани дамуы үшін құнды үлгі.

Дереккөздер

А.Х. Багуев. "Шешен-ингуш эпостары". Махачкала, 1990.

Т. Кулаев. "Ұлттық ертегілер және олардың тәрбиелік мәні". Грозный, 2005.

Р. Саламатов. "Палуан Орстхо және шешен-ингуш мәдениеті". Ингушетия, 2012.

Н. Мальсагов. "Аңыздар мен ертегілер: халықтық шығармашылық". Москва, 1988.

Қобыланды батыр эпосы. Қазақ халық шығармашылығы. Алматы, 2015

Мұхтар Әуезов, "Абай жолы". Алматы, 1988

Ертегілердің тәрбиелік мәні туралы зерттеу. Қ.Қожахметов, Алматы, 2010

Қазақтың ұлттық тәрбиелік құндылықтары. С.Сәдуақасова, Нұр-Сұлтан, 2018

Психология және педагогика саласындағы зерттеулер. Алматы, 2020