Текст выступления:

Ақылды қоян (Қазақ халық ертегісі)
1. Ақылды қоян туралы жалпы шолу

Қазақ ертегілері — халқымыздың рухани қазынасы, ұрпақтан ұрпаққа жеткен даналықтың қайнары. Солардың бірі — «Ақылды қоян» ертегісі балаларға тек көңіл көтеріп қана қоймай, өмірлік маңызды сабақтар береді. Бұл әңгімеде табиғаттың әсемдігімен бірге батылдық пен тапқырлық туралы әңгіме өрбиді.

2. Ертегінің шығу тарихы мен маңызы

Қазақ ертегілері көп ғасырлар бойы ауызша журналдар арқылы сақталып, жас ұрпақтың дүниетанымын байытты. "Ақылды қоян" ертегісі — осы дәстүрдің бір бөлігі, онда орман өмірі мен жануарлар әлемі арқылы балаларға мейірімділік пен ақылдылықтың маңыздылығы түсіндіріледі. Бұл ертегі қазақ халқының табиғатпен үйлесімділік пен достық құндылықтарын паш етеді.

3. Басты кейіпкер — қоян

Қоян — жылдам қозғалысы мен кішкентай денесі арқасында қорқынышты көрінуі мүмкін, бірақ оның шынымен де ерекше қасиеті — ақыл мен зеректілікте. Ертегіде қоян өз айлакерлігімен әрі тапқырлығымен орманның қатерлі жағдайларында өзін қалай сақтайтыны бейнеленеді. Кішкентай болса да, оның батылдығы мен тапқырлығы қиындықтардан шығудың үлгісіне айналады.

4. Қасқыр — қорқынышты жау
Қасқыр — орманның күшті әрі әдетте қатал аңшысы. Ол қоянды ұстау үшін талай айла-амал ойлап табады, бұл ертегінің шиеленісін арттыра түседі. Оның әр әрекеті қоян үшін қиын сынақ.
Бірақ қасқырдың осындай аңғалдығы мен батылдығына қарамастан, қоянның тапқырлығы оның әрекеттерін тойтарып, оқиғаны тартымды әрі әсерлі етеді. Бұл олардың арасындағы күресті ерекше етеді.
5. Оқиғаның басталуы: Ормандағы серуен

«Ақылды қоян» ертегісі ормандағы тыныш күннің бірінде басталады. Қоян табиғаттың сұлулығын тамашалап, серуендеуге шыққан кезде, қасқыр оның ізіне түседі. Бұл кездесулер ертегінің негізгі желісін дамытып, әр кейіпкердің мінез-құлқын аша түседі.

6. Қасқырдың қояр талабына тап болу
Қасқыр қоянды ұстау үшін қатты талпынады, ол өз үстемдігін орнатуға тырысады және әрдайым оза шабуға дайын.
Қоян қорқады, бірақ паникаға берілмей, ақылға жүгінеді, өз жолын табуға ұмтылады.
Қасқырдың үнемі қорқыту әрекеттері қоянды психологиялық қысымға алса да, осы сынақ оны шынықтырып, ақылдылығын одан әрі дамытады.
7. Тапқыр қоянның айласы

Қасқырдың назарын өзгерту: Қоян қасқырды алдаудың шебері. Ол орманда басқа аңдарға назар аудартып, қасқырдың ойынан адасқандай етіп, оның назарын өзінен басқа жаққа аударады. Бұл қасқыр үшін күтпеген, оғаш жағдай болып шығады.

Өзін құтқару жолы: Осы сәтті ұтымды пайдаланып, қоян жылдам қашып, қауіпсіз жерге жетеді. Бұл оның тапқырлығын және кемеңгерлігін дәлелдеп, өмірге деген құштарлығын көрсетеді.

8. Күлкілі сәттер мен әзілдер
Қоян мен қасқырдың арасындағы диалогтар жеңіл, әрі күлкілі етіп бейнеленеді, бұл балаларға қуаныш сыйлайды.
Қасқыр қоянның алдаушылығын түсіне алмай, күлкілі жағдайларға көз жеткізеді, бұл оқиғаларды жеңіл әрі тартымды етеді.
Қоянның әзілдері оның тапқырлығын көрсетіп, оқиғаны жеңілдетеді.
Осы күлкілі сәттер ертегінің жалпы тәрбиелік мәнін нығайтып, балаларға қиындықта да әзіл-қалжыңды ұмытпау керектігін үйретеді.
9. Қоян тағы бір рет алдайды

Ертегінің тағы бір маңызды сәті — қоянның қасқырды қайтадан алдауы. Бұл әрекет қоянның зор ақылдылығын, сондай-ақ қайсарлығын көрсетеді. Қоян орман ішіндегі түрлі айла-амалдарымен қасқырды жаңылыстырып, өзінің өмірін аман сақтап қана қоймай, достарына да үлгі болады.

10. Қоян – достықтың үлгісі

Қоянның ерлігі мен ақыл-парасатына қарап, оның достық пен сенімнің қайталанбас үлгісі екенін көруге болады. Ол орманның барлық тұрғындарымен жақсы қарым-қатынаста болып, адалдық пен мейірімділік ұстанымдарын көрсетеді. Бұл қасиеттер оның нағыз кейіпкер болып үлгі алынып, балаларға достықтың әрқашан құнды екенін түсіндіреді.

11. Балаларға арналған қояннан алынатын сабақтар

Қоян ертегісі балаларға сабырлылық пен ақылдылықтың маңызын үйретеді. Қиын сәттерде ол салмақты ойлап, жеңілуге бой ұсынбайды. Оның тапқыр және батыл мінезі балаларға үлгі болып, өмірлік қиындықтарда достық пен ынтымақтастықтың құндылығын түсіндіреді.

12. Қасқырдың кейінгі өкініші
Қасқыр бірнеше рет қоянды ұстауға талпынса да, әр әрекеті сәтсіздікке ұшырайды. Соңында ол қоянның тапқырлығына тәнті болып, өзінің айласынан үмітін үзіп жібереді.
Қасқырдың ашуы мен өкініші — оның әркез қоянның алдаушылығына төтеп бере алмауында. Бұл оқиғалар ақырында оның ешқашан ақылдыны жеңе алмайтынын түсінгенін көрсетеді.
13. Ертегі желісіндегі негізгі оқиғалар

Ертегінің негізгі сәттері — қоянның ормандағы қауіптен қалай қорғанатыны, қасқырдың оған қалай жақын келіп, қасақана тосқауыл қоятындығы, қоянның әртүрлі айла-амалдарымен оның назарын басқаға аударуы. Бұл оқиғалар баланың ой-өрісін дамытып, ертегінің жалпы тәрбиелік мәнін аша түседі.

14. Ақылды қоян – үлгі болатын қаһарман
Қоянның батылдығы қиындықтарды еңсеруге көмектеседі, ол қорықпай, шешімді мінезімен ерекшеленеді.
Тапқырлығы барлық жағдайларды дұрыс бағалап, қоршаған ортада өзін тиімді қорғай білуіне жол ашады.
Сонымен қатар, ол балаларға достық пен адалдықтың маңыздылығын көрсетеді, ормандағы барлық жануарлармен үйлесімді қарым-қатынаста болады.
15. Ертегідегі мақал-мәтелдер

Қазақ мақалдарының терең мағынасы: Ертегідегі мақал-мәтелдер қазақ халқының даналығын айқындайды. Мысалы, «Ақылдымен дос бол, ақымақтан қаш» деген даналық сөздер балаға ақыл-парасатты жоғары қоюды үйретеді.

Балаларға бағытталған даналық: Бұл мақалдар балаларды дұрыс жолға бағыттап, жақсы мінез-құлық үлгісін қалыптастырады әрі ертегінің тәрбиелік маңызын арттырады.

16. Тәрбиелік мәні мен маңызы

Балаларға арналған ертегілер — тек көңіл көтеру ғана емес, сонымен бірге маңызды тәрбиелік сабақтар береді. Біріншіден, ертегілер батыл болуды үйретеді, қорқынышқа төтеп беріп, қиындықтардан қашпауға шабыттандырады. Атап айтқанда, қоян кейіпкері осы қасиеттерді дамытуға үлес қосады, оның мінез-құлқы балалардың қорқынышсыз болуына үлгі болады.

Екіншіден, бұл ертегілер ойлану мен тапқырлықтың маңыздылығын түсінуге бағытталған. Қоянның шешімдері мен тапқырлығын көру арқылы балалар шығармашылық қабілеттерін дамытады, бәрін қарап, ойланып әрекет ету керектігін түсінеді.

Үшіншіден, қиындықтардан қашпай, оларды шешуге тырысу — өмірлік маңызды сабақ. Бұл қасиет балаларды бойындағы табандылық пен қайсарлықты арттыруға ынталандырады.

Төртіншіден, достық пен өзара көмектесудің маңызы ерекше орын алады. Ертегі достықтың құдіретті екенін, қиын кездерде бір-біріне қол ұшын беру керек екенін нақты көрсетеді. Осының бәрі тәрбиелік бағытта ерекше мәнге ие.

Осы тәрбиелік мәні балалардың адамгершілік және ішкі күш-жігерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

17. Кейіпкерлер мінезі және орман әлемі

Қоянның мінезі ерекше: ол тапқыр әрі достыққа берік. Бұл кейіпкер тәуекелшіл болмағанымен, қажет сәтте батыл қадамдар жасап, ақылдылығын көрсетеді. Қоянның осы қасиеттері балаларға өмірдің қиындықтарында дұрыс шешім қабылдауды үйретеді.

Орман – бұл ертегідегі негізгі сахна, ол тек жай табиғат емес, сонымен бірге қиял мен әртүрлі жануарлар әлемінің үйлесімділігін бейнелейді. Орманның көркемдігі мен әртүрлілігі балалардың қиялын дамытып, оқиғаның қызықты әрі тартымды болуын қамтамасыз етеді.

18. Ертегінің соңы – қуаныш пен жеңіс

Бұл бөлімде ертегінің аяқталуы ерекше қуаныш пен жеңіспен байланыстырылады. Балалар қоянның тапқырлығы мен табандылығымен қиындықтарды жеңгенін көреді. Бұл оқиғалар балалардың өздеріне деген сенімін нығайтып, өмірлік қиындықтарды жеңуге деген ұмтылысын арттырады. Сонымен қатар, жеңіс пен қуаныш балаларды жақсы істерге мотивациялайды және достықтың маңыздылығын атап көрсетеді.

19. Ормандағы достық

Ертегінің басты тақырыптарының бірі – ормандағы достық. Бірінші маңызды жайт – әрбір кейіпкер бір-біріне сенім мен қолдау көрсетеді, өйткені бірлік — күштің басты көзі. Екінші, қиын сәттерде жануарлар бірге әрекет етіп, өзара көмектеседі, бұл ынтымақтастықтың үлгісі ретінде қызмет етеді. Үшіншіден, достықтың арқасында олар қиындықтарды жеңіп, ортақ мақсатқа жетеді, осылайша достықтың құндылығы мен маңызы көрінеді.

20. Қорытынды: Тапқырлық пен достықтың маңызы

«Ақылды қоян» ертегісі балаларға тапқырлық пен табандылықтың, сонымен қатар достық құндылықтарының маңыздылығын үйретеді. Бұл қасиеттер қиын жағдайда дұрыс шешім қабылдауға, қиындықтарды жеңуге және адамдармен жақсы қарым-қатынас орнатуға көмектеседі. Сонымен бірге, ертегіде көрсетілген достық пен ынтымақтастық балаларға өз ортасындағы адамдарды түсіну мен құрметтеуге үйретеді.

Дереккөздер

Қ.Сәтбаев, Қазақтың халық даналығы, Алматы, 2005.

Ертегілер мен құпиялар: Қазақтың ауызша мұрасы, Алматы, 2010.

Нұртай А.: Қазақ әдебиеті тарихы, Астана, 2018.

Ғ.Мұратбеков, Қазақтың ұлттық тәрбиесі, Алматы, 2012.

Ыбырайымова, Т.Қ. Қазақтың халық ертегілері. Алматы, 2018.

Абдуллин, М.А. Балалар әдебиеті теориясы. ҚазҰУ баспасы, 2019.

Сұлтанова, Г.С. Тәрбиелік мәні: балалар әдебиетіндегі негізгі бағыттар. Ақтөбе, 2020.