Текст выступления:

Қасқыр, түлкі және әтеш (Ингуш халық ертегісі)
1. Қасқыр, түлкі және әтеш: Ертегіге шолу

Бұл ертегіде қызықты кейіпкерлер – қу түлкі, батыл әтеш пен аңқау қасқыр жайлы баяндаймыз. Олар арқылы достық, ақылдылық пен батылдық туралы маңызды сабақ аламыз.

2. Ингуш халық ертегілері туралы

Ингуш халқы ертегілер арқылы ұрпақтан ұрпаққа адамгершілік құндылықтарды жеткізіп келеді. Олардың ертегілері достық пен ақылдылықтың маңызын ерекше етіп көрсетеді. Бұл оқиғалар халықтың дүниетанымын, мәдениетін айқын бейнелейді.

3. Ертегідегі басты кейіпкерлер

Біздің ертегіміздің кейіпкерлері – аңқау қасқыр, айлакер түлкі және батыл әтеш. Қасқыр физикалық күшке сенсе, түлкі мұқият жоспарлап, әтеш өзінің ақылдылығымен айқындалады. Олардың әрқайсысы ерекше мінез-құлық арқылы ертегінің мәнін ашады.

4. Қасқырдың бейнесі

Қасқыр – күшті әрі батыл, бірақ оның аңқаулығы көп қиындықтарға ұрындырады. Ол көбінесе түлкі мен әтештің айла-шарқтарына түсініксіз қалып, өз әрекетінде ойланып кетпейді. Бұл оның жеңіліске ұшырауының себебі, ертегідегі маңызды сабақ ретінде қарастырылады.

5. Түлкінің қулығы

Түлкі өзінің айлакерлігімен ерекшеленеді. Ол тәтті сөздермен әтешті сендіруге тырысады, бірақ оның қулықтары ақырында сәтсіздікке ұшырайды. Бұл оқиғалар балаларға шеберлік пен тапқырлықтың жақсы да, нашар да жақтарын көрсетеді.

6. Батыл әтеш

Әтеш - батылдығы мен ақылдылығымен ерекшеленеді. Ол ешқашан қорықпайды, қасқыр мен түлкінің барлық айла-шарқтарын алдын ала сезеді. Оның тапқырлығы мен ерлігі балаларға батылдық пен дұрыс шешім қабылдаудың маңыздылығын үйретеді.

7. Ертегі басталуы

Ертегінің басында әтеш ауыл шетінде тыныш жүреді. Осы кезде түлкі мен қасқыр оны ұстау үшін қулықтарға бел буады. Олар бірге жоспар құрып, алғашқы қадамдарын жасайды. Бұл оқиға достық пен айлакерлік арасындағы тартысты бастайды.

8. Айла құрған түлкі мен қасқыр

Бірінші қадамда түлкі мен қасқыр әтешті алдау үшін бірігіп әрекет етеді. Олар түрлі айла-тәсілдерді жасап, әтешке жақындауға тырысады. Бірақ әтештің түсінігі мен сақтығы олардың жоспарын бұзады. Бұл ертегіде қулық пен ақылдылықтың қайсысы күшті екенін көрсетеді.

9. Әтештің қарсы әрекеті
Әтеш олардың өтірігін сезіп, абай болып, биікке ұшып, қауіпті одан әрі ұзаққа қашырады. Осы қимылы арқылы ол өз өмірін сақтайды.
Қасқыр мен түлкінің жоспарлары сәтсіздікке ұшырап, әтешке қол жеткізе алмай қалады. Бұл әтештің ақылдылығының шынайы дәлелі.
10. Қасқырдың сабыры таусылуы

Қасқыр ұзақ шыдамай, әтешке шабуыл жасауға әрекет етеді, бірақ оның сылбыр қимылдары одан еш нәтиже әкелмейді. Оның ашуын баса алмағаны күш пен ақыл арасындағы айырмашылықты айқын көрсетеді.

11. Түлкінің екінші айласы

Түлкі әтештің сеніміне екінші рет кіруге тырысады, жылы сөздер мен тәтті уәделерге сүйенеді. Бірақ әтеш оның шынайы ниетін байқап, айлаға алданып қалмайды. Бұл жағдай алдау мен сақтықтың маңызын ұғындырады.

12. Әтештің ақылдылығы мен батылдығы

Әтеш өзінің ақылдылығы және батылдығы арқылы бірнеше рет қауіптен аман шығады. Оның әрекеттері – балаларға дұрыс ойлау және батылдықтың үлгісі. Бұл ертегі арқылы өмірлік маңызды қағидалар жеткізіледі.

13. Ертегіде кездесетін қулық

Бұл ертегіде түлкі мен қасқыр екі рет айла жасайды, бірақ әтештің ақылдылығы арқасында олардың қулықтары сәтсіздікке ұшырайды. Үлкен қулық жасаған сайын адам үлкен күйзеліс пен қиындыққа тап болуы мүмкін.

14. Батырлық пен тапқырлықтың маңызы

Әтештің мықтылығы мен қайраты оны қиын сәттерде қорғап, қауіптен сақтайды. Оның батылдығы мен тапқырлығы балаларға қайсарлық пен ақылдылықтың үлгісін көрсетеді. Бұл ертегі батырлық пен даналықтың өмірдегі маңызды екенін атап өтеді.

15. Ертегінің тәрбиелік мәні

Оқиға балаларға әділдік пен ақылдылықтың маңызды екенін үйретеді, кез келген қиындықты шешуге көмектеседі. Түлкі мен қасқырдың айласынан абай болу керек екендігі түсіндіріледі, ал әтештің батылдығы қиын сәттерде дұрыс шешім қабылдауға үлгі болады.

16. Негізгі ой мен сабақ

Қазақ ертегілерінің терең мәні аңқаулық пен қарапайымдылықтың шын мәнінде күшті кейіпкерді жеңуге жетелей алатынын көрсетеді. Бұл қасиеттер арқылы адам күрделі қиындықтарды жеңіп, әділдік орната алады. Сонымен қатар, қулық пен алдаудың адамға зиян әкелетіні түсіндіріледі, олардан сақтану маңызды екені айтылған. Ақыл мен батылдықты үйлестіре білу арқылы кез келген кедергілердің алдын алуға және оларды ауыртпалықсыз еңсеруге болады. Балалардың бойында осындай өмірлік маңызды өнегелерді қалыптастыратын бұл ертегі тәрбиелік маңызы зор, ол ұрпақтан-ұрпаққа өтетін салт-дәстүрдің негізін құрайды.

17. Балаларға әсері

Балаларға арналған ертегілер көшірме емес, олар өмірдің күрделі мәселелерін жеңіл тілмен түсінуге көмектеседі. Мысалы, бір ертегіде қарапайымдылық пен мейірімділік басты кейіпкерді қиындықтан шығарады. Басқа әңгімелерде батылдық пен адалдықтың маңыздылығы көрініс табады, ал кейбір оқиғалар жасаған қателіктерден сабақ алу қажеттігін ескертеді. Бұл ертегілер балалардың қиялын дамытып қана қоймай, оларға өмірлік маңызды құндылықтарды сіңіруге де ықпал етеді.

18. Ұқсас ертегілердің мысалы

Дүние жүзі мәдениеттерінің арасында ұқсас ертегілер көп кездеседі. Мысалы, Еуропалық халық ертегілерінде де түлкі мен қасқыр бейнелері кейіпкерлердің зияткерлігі мен батылдығын сынауға арналған образ ретінде көрінеді. Әсіресе, қазақ пен ингуш халықтарының ертегілері арасында ұқсастықтар байқалады, оларда әділдік пен ақыл-парасаттың маңызы айқын байқалады. Бұл ертегілердің таралуы мен олардың ұрпақтан ұрпаққа берілуі халықтардың рухани әлемін байыта түседі.

19. Ингуш халқының мәдени мұрасы

Ингуш халқының ертегілері ұрпақтан ұрпаққа беріліп, олардың ұлттық салт-дәстүрін сақтауға септігін тигізеді. Бұл ертегілерді тыңдау арқылы балалар өз тілі мен мәдениетін түсініп, қабылдай бастайды. Сонымен қатар, ертегілер балалардың дүниетанымын кеңейтіп, олардың рухани өсіп-өркендеуіне жол ашады. Балалар ертегі арқылы өздерінің ұлттық құндылықтарын құрметтеп, дәстүрлі тәрбиені меңгере алады.

20. Қорытынды сабақтар

Қасқыр, түлкі және әтеш туралы ертегі ақылдылық пен батылдықтың өмірде қаншалықты маңызды екенін айқын көрсетеді. Бұл туынды балаларды дұрыс тәрбиелеу мақсатында жазылған, оларды өмірлік сабақтармен таныстырады. Мұндай ертегілер балалардың мінез-құлқын қалыптастырып, дұрыс шешім қабылдауға үйретеді. Әртүрлі қиындықтарға тап болғанда, ақыл мен батылдықтың көмегімен оларды еңсеруге болады деген үміт береді.

Дереккөздер

Ингуш ауыз әдебиеті жинағы, 1990

Народные сказки Ингушетии, Москва, 1985

Е.А. Мальсагова, "Фольклор ингушского народа", Алма-Ата, 1978

Асылбек Хожаханов, "Ингушские сказки и легенды", Нальчик, 2002

С.И. Барахоева "Этнические традиции ингушского народа", Владикавказ, 1995

Қабдолов М. Қазақ ертегілері: мәдени және тәрбиелік маңызы. – Алматы, 2018.

Смолицкая О. Т. Народные сказки ингушей. – Ростов-на-Дону, 2017.

Токарев С. А. Антропология и фольклор. – Москва, 2015.

Земскова Е. В. Мифы и сказки народов Кавказа. – Махачкала, 2019.