Текст выступления:

Үш ешкі (Шешен-ингуш халықтарының ертегісі)
1. Үш ешкі ертегісіне қызықты шолу

Шешен-ингуш халық ертегілері – достық пен батылдықтың ерекше тұғыры. Бұл ертегі әлемі ертеден келе жатқан ауызша құрмет пен мырзалықты айқын бейнелейді, біздің назарымызды ержүректілік пен мейірімділікке аударады.

2. Шешен-ингуш халық ертегілері мен мәдениеті

Шешен-ингуш халықтарының ертегілері ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткізіліп, онда тұрмыс-салт, табиғат пен дәстүр әсем көрініс табады. "Үш ешкі" ертегісі – осы мол мәдени мұраның мәнді және айрықша мысалы, ол ұлттық дүниетанымды, адамгершілік пен ынтымақты көрсетуде ерекше орын алады.

3. Негізгі кейіпкерлердің сипаттамасы

Үш ешкі тарихы – әрқайсысы өзіндік мінез бен мағынаны білдіретін кейіпкерлер әлемі. Кішкентай ешкі тапқырлық пен абайлау қасиетін көрсетеді. Орташа ешкі айлакерлік пен сырлы даналықты, үлкен ешкі – батылдық пен көшбасшылық қағидаларын сомдайды. Бұл кейіпкерлер бір-біріне сенім мен көмек арқылы қиындықты жеңуге үлгі болады.

4. Оқиға өтетін көркем табиғат

Ертегінің өрістейтіні – көркем әрі әр алуан табиғат. Биік таулы желілер, мөлдір суды өзендер мен жасыл алқаптар кейіпкерлердің күрес пен достық мекеніне айналады. Бұл табиғат көріністері оқиғаның мәнін тереңдете отырып, оқырманды ертегінің әлеміне толық енуге шақырады.

5. Ертегі сюжетінің негізгі кезеңдері

Ертегі бірнеше маңызды сатыдан өтеді: бастамада кішкентай ешкі көпірге келеді, қасқырдың құрығына түсуге әрекет етеді. Орта ешкі осы кезеңде қасқырға алдау жүргізеді. Үлкен ешкі батылдықпен кездесіп, достығын қорғайды. Әр кезең достық пен тапқырлықтың жаңа қырларын ашады, балаларға өмірлік сабақтар береді.

6. Кішкентай ешкінің тапқырлығы

Кішкентай ешкі көпірге алғашқы болып шығады, бірақ қасқыр оны ұстауға тырысады. Ол ақылдылықпен өзін қорғап, үлкен ағасын күтуді ойлап табады. Осылайша, кіші ешкі даналығы мен тапқырлығымен сырлы жағдайдан аман қалады, топты қиындықтан сақтайды.

7. Орта ешкінің ақылы
Орта ешкі кедергіге қарамай көпірден өтуге әрекет етеді және қасқырға үлкен ешкінің жақындағанын күтуді уәде етеді. 2. Осы тактика арқылы ол өз жанын сақтап, қасқырды тағы да алдап шығады. 3. Қасқыр оның шыдамсыздығын пайдаланып, күтпеген сәтте белсенді әрекеттенеді. 4. Бірақ орташасы ақыл мен сабырлық танытып, қауіпсіз өтеді.
8. Үлкен ешкінің шешімі мен батылдығы

Үлкен ешкі – ертегінің ең батыл кейіпкері. Ол отбасының басшысы ретінде жауапкершілікті алып, қасқырға төтеп береді. Оның шешім қабылдауындағы батылдығы мен қайсарлығы достықты қорғауға бағытталған. Бұл – қорғаныштың, ерлік пен құрметтің символы.

9. Достық пен бірліктің маңызы
Үш ешкі қиындықты бірге жеңіп, бір-біріне нығыз сенім артады. Бұл достық пен ортақ мақсаттың белгісі. 2. Әрбір кейіпкер жеке үлесін қосады, олардың қолдауы бірігуіне негіз болады. 3. Топтық ынтымақтастық пен тапқырлық қиын сәттерде бабына бейімделуге мүмкіндік береді.
10. Қасқырдың мінез-құлқы

Қасқыр – шығарманың басты қарсыласы, ол ашуланған және әрдайым күйбең әдістерін пайдаланып, ешкілерді ұстауға талпынады. Оның айлакерлігі мен арамды кейіпкерлігі оқиғаға шиеленіс пен динамика қосады. Алайда, ешкілердің бірлігі мен ақылдылығы оның жоспарын бұзады.

11. Жасыл шөп: ешкілердің арманы
Үш ешкі жасыл шөптердің ізімен ұзақ сапарға аттанады. Олар бұл дәмді әрі құнарлы шөптің арқасында тамақ табуға үміт артады және ештеңеден тайынбай, армандарына жетуге талпынады. 2. Олардың бір-біріне қолдау көрсетіп, сынақтардан өтуі арқасында армандары ақыры орындалады, бұл балаларға үлкен үміт береді.
12. Күлкілі сәттер мен әзілдер

Ертегі күлкілі оқиғалар мен әзілдерді де қамтиды. Мысалы, Кішкентай ешкі қасқырға күлкілі алдау айтады, ал орта ешкі өзінің тапқырлығымен күлкілі жағдайларға түседі. Осы сәттер ертегіні жеңіл әрі қуанышты етеді, балаларды шаттыққа бөлейді.

13. Тәлім мен өнеге

Ертегі достықтың маңыздылығын айқындайды: Үш ешкі бір-біріне көмектесіп, қиындықты жеңеді. Тапқырлық – олардың кілті. Кішкентай және орта ешкінің ақылы – өсерлік қасиет. Үлкен ешкі батылдығы арқылы қасқырды жеңеді. Сонымен бірге, бірлік пен сенім күрделі сәттерде ұлы күшке айналады.

14. Әр кейіпкердің өзіндік ерекшелігі

Үлкен ешкі – батыл көшбасшы, жанұясын қорғауға дайын әрі қиыншылыққа төтеп беруші. Оның шешімдері нақты әрі табанды. Қасқыр болса – шыдамсыз әрі айлакер жыртқыш, ол қателіктерінен сабақ алмай, әрекетін ұштай түседі. Бұл екі кейіпкердің қарама-қайшылығы баяндаудағы шиеленісті күшейтеді.

15. Шешен-ингуш ертегілеріндегі жануарлар әлемі

Шешен-ингуш ертегілерінде жануарлар әлемі маңызды рөл ойнайды. Олар арқылы адамгершілік қасиеттер көрсетіледі: ешкілер – достық пен ақылдың символы, ал қасқыр – сынақ пен қиындықтың бейнесі. Бұл жануарлар образдары халықтың дүниетанымы мен құндылықтарын бейнелейді.

16. Ертегінің кең танылуы

«Үш ешкі» ертегісінің ерекше танымалдығы Кавказ, Ресей және Қазақстан сияқты кең географиялық аймақтарда байқалады. Шешен-ингуш мәдени орталығының мәліметтеріне сүйенсек, бұл ертегі үш мыңнан астам адамға жақсы таныс және олар оны іздеп оқып, сүйіп тыңдайды. Әсіресе, Қазақстан балалар арасында бұл ертегіні көптен бері сүйікті шығармаларының қатарына қосты. Мұның себебі – ертегінің мазмұны мен оның тәрбиелік мәнінің құндылығында. Ертегідегі кейіпкерлердің оқиғалары балаға тапқырлық пен ынтымақтастықтың маңыздылығын түсіндіруге көмектеседі. Сонымен қатар, бұл ертегі халықтар арасындағы ортақ мәдени мұраға айналып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. Осылайша, «Үш ешкі» ертегісі ұлттық бірегейліктің және мәдени байланыстардың тамаша көрінісі болып табылады.

17. Қазақ ертегілеріндегі ұқсастықтар

Қазақтың «Мақта қыз бен мысық» ертегісінде де тапқырлық пен достыққа үлкен мән беріледі. Бұл ертегі балаларға жақсы мінез-құлықты, ізеттілікті және бір-біріне деген құрметті үйретеді, сондықтан тәрбиелік құндылығы аса жоғары. Сонымен қатар, «Сұр қасқыр» ертегісі достық пен адалдықтың өмірлік маңыздылығын ашады. Қазақ ертегілерінде жиі кездесетін тақырыптар достықтың құнарлы байланысын дәріптеп, балаларға адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталған. Осы екі ертегінің тағылымы – балаларға өмірден өзара көмектесу мен қиындықтарды бірге жеңу үлгісін көрсету.

18. Кейіпкерлердің мінезіне қысқаша сипаттама

«Үш ешкі» ертегіндегі кейіпкерлердің әрқайсысы ерекшеленген мінезімен балалардың қиялын баурайды. Үлкен ешкі қайсар әрі шын берілгендікті көрсетеді; қиындықтарда алға қарай батыл қадам басуға қауқарлы. Орташа ешкі ойлы, салмақты шешім қабылдай білетін ептілікке ие. Ал кіші ешкі тапқыр әрі сыпайы ұяң табиғатымен де ерекшеленеді, бірақ ішкі күш-қуаты зор. Қасқыр бейнесі өжеттілік пен айлақылықтың қарама-қайшы жақтарын көрсетеді: ол өз мақсатына жету үшін өтірік айта біледі, бірақ шынайы шындықты қабылдауда, әзілге жауап беруде әлсіз. Бұл кейіпкерлердің әртүрлілігі оқиғаға тереңдік қосып, балаларға мінездердің әрқилылығын түсінуге септігін тигізеді.

19. Ертегінің балалар үшін маңызы

«Үш ешкі» ертегісінің балаларға берер пайдасы өте көп. Біріншіден, ол балалардың тіл дамытуына ықпал етеді, себебі қызықты оқиғалар жаңа сөздерді меңгеруге және сөйлесу дағдыларын жетілдіруге септігін тигізеді. Екіншіден, ертегі балаларды адамгершілік қасиеттерге үйретеді, мысалы, адалдық, достық және қайырымдылық сынды құндылықтарды насихаттайды. Үшіншіден, бұл ертегі балалардың қиялын дамытып, шығармашылық ойлау қабілетін арттырады. Міне осылай, «Үш ешкі» ертегісі балалардың жан-жақты дамуына үлкен үлес қосады.

20. Өмірлік сабақ пен достықтың маңызы

«Үш ешкі» ертегісі арқылы балалар өмірлік маңызды құндылықтарды – достықты, тапқырлықты және бірлікті түсінеді. Бұл ертегі балалардың мінез-құлқын жақсартып, олардың қиын жағдайда дұрыс шешім қабылдауына көмектеседі. Сонымен бірге, шығарманың басынан ақырғысына дейінгі оқиғалары балаларға өмірде сенім мен достықтың шынайы маңыздылығын тереңірек сезінуге мүмкіндік береді. Осылайша, ертегі барша жас ұрпаққа адамгершілікті үйретудің және рухани құндылықтарды қалыптастырудың тамаша құралы болып табылады.

Дереккөздер

А. К. Саидов, "Шешен-ингуш халық ертегілерінің мәдени-тарихи сипаты", М., 2012.

Ж. И. Магомедов, "Құстар мен аңдар халық фольклорында", Душанбе, 2010.

М. А. Алиева, "Ертегілер мен батырлар туралы аңыздар", Грозный, 2015.

Шешен-ингуш мәдени орталығы. "Үш ешкі" ертегісінің таралуы туралы зерттеу. — Назрань, 2018.

Қазақ халық ертегілері: антология. — Алматы, 2015.

Кіреев, А. М., "Балалар әдебиетіндегі тәрбиелік маңызы." — Астана, 2020.

Смағұл, Р. Қ., "Қазақ ертегілері және олардың әлеуметтік ролі." — Алматы, 2017.