Текст выступления:

Аю мен ит (Балқар халық ертегісі)
1. Аю мен ит: Балқар халық ертегісіне шолу

Аю мен ит ертегісі — Балқар халық аңыздары мен мәдение­тінің маңызды бөлігін құрайтын ерекше және көңілді оқиға. Бұл ертегі балаларға достық пен адалдықтың қаншалықты маңызды екенін түсіндіреді. Ертегінің көркемдігі мен рухани мәні балаларға жақсы мінезді, мейірімді болуды үйретеді. Оны тыңдау арқылы жас ұрпақ талап, ізгілік пен ынтымақтың құндылығын түсінеді.

2. Балқар халқының бай ертегілері

Балқар халқы — Кавказдың бай табиғаты мен тарихы бар аймағында тұратын түркі тілдес халық. Олардың ауыз әдебиеті түрлі әдет-ғұрыптар, мұра және баға жетпес ертегілерге толы. Балқар ертегілері балаларды жан-жақтылыққа, батылдыққа, тіпті өз дәстүрлерін құрметтеуге баулиды. Бұл ертегілер ең алдымен жас ұрпақтың тәрбиесі мен рухани дамуына негіз болады.

3. Ертегінің басы: Аюдың достыққа ұмтылысы

Қыстың қатаң суығы өткеннен кейін орман қайта тыныштыққа бөленеді. Сол мезетте аю жалғыздықтың қолынан шыға алмай, дос іздеуге шықты. Оның жүрегі толы мейірім мен жылулықты тілейді, шынайы серікті қажет етеді. Орманның көлеңкесінде серуендей жүріп, аю бір-біріне қолдау көрсететін, бірге ойнайтын шынайы достар арманына берілді. Бұл достықтың бастауы әрі ертегінің ең маңызды тарауы болды.

4. Итпен алғашқы танысу оқиғалары

Аю орманда серуендегенде бір сәтте итпен кездеседі. Бастапқыда екеуі бір-біріне сенбей, сақтық көрсетеді. Бірақ уақыт өте олар бір-бірінің қасиеттерін түсініп, ортақ тіл таба бастайды. Бұл алғашқы қадам олардың дос болатынына кәрі орман куә болды, бірге қиындықты жеңуге дайын екендерін көрсетті.

5. Бірге тамақ іздеу

Жазық даланың кең орманында аю мен ит бірге азық іздеуге шығады. Олар ақылмен және ептілікпен тамақ таба бастайды. Бірлескен еңбектің жемісі мол болды, ал бұл табыстың арқасында олардың аралары одан әрі жақындады. Олардың достығы тамақты бөлісумен ғана шектелмей, сондай-ақ қиыншылықта бір-біріне тірек болу арқылы нығая түсті.

6. Ормандағы қауіптер мен батылдық

Орман тыныш емес. Кейде жыртқыш аңдардың дауысы естіледі. Бұл аю мен ит үшін үлкен сынақ болды. Олар абай болуды үйреніп, қауіп тұрғанын сезінді. Бірақ, қорықпай, бір-біріне тірек болып, батылдықпен күресті. Бұл қатал тәрбие олардың достығын мықтап, одан әрі пәк әрі сенімді қылды.

7. Аю мен иттің мінез-құлқы

Аю сабырлы әрі салмақты мінезімен ерекшеленеді, ол әрқашан достарына қамқорлықпен қарайды. Ал ит, өз кезегінде, қуанышты, белсенді әрі тапқыр кейіпкер ретінде көзге түседі. Олардың әрқайсысы өз ерекшелігі арқылы ертегінің қызығы мен мағынасына үлес қосады, балаларды күлдіріп, ойландырады.

8. Тапқырлықтың жеңісі

Орманда ит жасырынған дәмді тағам ұсынады, бұл оның ақылдылығы мен көзін жетік білетіндігін көрсетеді. Аю болса, осы ынтымақтастықты мақтап, достықтың қаншалықты құнды екендігін атап өтеді. Екі достың бірлескен еңбегі ойын мен шеберліктің арқасында ұтымды нәтиже береді, бұл олардың достығын одан әрі нығайтады.

9. Кейіпкерлердің мінез ерекшеліктері

Аюдың мінезі сабырлы әрі мейірімділігімен әйгілі, ол әрдайым ерекше қамқорлық пен түсіністікпен қатынасады. Ит болса, шат әрі сенімді серік, үнемі қуанышты көңілімен ортаға ынтымақ пен жақсылықты таратады. Осы айырмашылықтар олардың арасындағы қарым-қатынасты байытады әрі ертегінің көңіл күйін көтереді.

10. Достықтың маңыздылығы

Ертегіде достықтың үлкен мәні бар. Екі кейіпкер – аю мен ит- бір-бірінің қиын сәттерінде кездесіп, қолдау көрсетеді. Олар бірге тек тамақ іздемей, қиыншылықтарға төтеп беріп, әрдайым бір-біріне сенімді тірек болады. Мұндай достық балаларға шынайы адамгершілік қасиеттерін сіңіруге көмектеседі.

11. Ертегіден алынатын пайдалы ой

Достық — өмірдегі ең бағалы құндылықтардың бірі болып саналады. Ең қыйын кездерде бірге болу, өзара сенім мен қолдау көрсету – бұл ертегінің негізгі ойы. Сонымен қатар, адамдардың кішігірім қателіктерін кешіру қабілеті де маңызды, бұл коммуникативтілік пен түсінушілікті нығайтады, жүректерді жақындайды.

12. Ертегідегі әзіл мен көтеріңкі көңіл

Аю мен иттің арасындағы әзіл мен қалжыңдар жас тыңдаушылардың көңілін көтереді. Олар бірге күлгіш сәттер арқылы достықтың негізін айналдырады. Бұл күлкілі оқиғалар балаларға ойнақы, жеңіл атмосфера қалыптастырады, ертегіні ерекше есте қаларлық әрі тартымды етеді.

13. Ертегінің тәрбиелік маңызы

Бұл ертегі балаларға адалдық пен мейірімділіктің маңыздылығын түсіндіреді. Әр кейіпкер жүрегіндегі шынайы жауапкершілік пен қамқорлық қасиеттерімен үлгі көрсетеді. Сонымен қатар, аю мен иттің қарым-қатынасы бірлік пен өзара көмек арқылы қиындықты жеңудің мәнін айқындайды, бұл тәрбиелік маңызға ие.

14. Ормандылар әлеміндегі табиғат көріністері

Ертегіде орманның сұлулығы мен танымал табиғат көріністері сипатталады. Шырша ағаштарының арасында жайылып жүрген жануарлар, желдің сыбдыры мен құстардың әні балаға табиғатпен үйлесімде болуды түсіндіреді. Бұл көріністер орман ауасының тазалығын сезіндіреді және оқиғаны ерекше әсерлі етеді.

15. Жануарларға тән мінездер

Аюдың салмақтылығы мен сабырлығы оған сындарлы сәттерде тыныштық сақтауға көмектеседі. Бұл балаларға өмірдегі табандылық пен тұрақтылықты үйретуге жақсы мысал. Ал иттің шапшаңдығы мен қуанышты мінезі оның тапқырлығын ашады, ертегіні барынша қызықты әрі тартымды етеді.

16. Досқа сену – басты күш

Қазақ халқының ертегілері мен аңыз-қиссалары әрдайым достық пен сенімнің мәнін терең ашады. Мысалы, ит пен аюдың арасындағы байланыс – бұл тек жануарлардың қарым-қатынасы ғана емес, адам мен адам арасындағы өзара сенімнің нәзік символы. Бірінші кезекте, ит аюға толық сенім артып, оның қолдауын сезінеді. Қауіп-қатерге төтеп беруде бұл сенім ерекше маңызға ие. Олар бір-біріне демеу болып, қиын сәттерде күш алады. Екіншіден, аю иттің ақылын әрі айла-амалдарын жоғары бағалайды. Оның кеңесін ескеріп, достығы мықты әрі тұрақты болады. Осылайша, сенім арқасында олардың арасы нығаяды және келісе отырып, күрделі мәселелерді шешеді.

17. Қызықты ертегі оқиғаларынан үзінділер

Балалар аузына сіңген ертегілер адам мінез-құлқы, өмірлік сабақтар туралы терең ой салады. Әрбір әңгіме елдің мәдениетін, тұрмыс-салт пен даналықты бейнелейді. Мысалы, бір ертегідегі ит пен аюдың бірге аң аулауға шығуы – достық пен ынтымақтың маңыздылығын көрсетеді. Басқа әңгімеде аюдың ақылымен иттің тапқырлығы үйлесіп, олар қиындықты бірге жеңеді. Бұл оқиғалар балаларға қатынастардың негізі әділеттік пен сенім екенін ұғындыруға септігін тигізеді. Мұндай әңгімелер балалардың қиялын дамытып, мәдени мұраны бағалауға үйретеді.

18. Балқар халқының құндылықтары ертегіде

Балқар халқының ертегілері халықтың мәдениеті мен қағидаларын бейнелейді. Ынтымақ пен бірлік дәстүрлері ерекше орын алады. Қиын заманда бірге болу мен қолдау көрсету – олардың ең басты құндылықтарының бірі. Мұндай құндылықтар қазіргі қоғамда да ұрпақтан ұрпаққа берілуде.

Аю мен иттің ерлігі мен достығы – батырлық пен достық туралы халықтың идеясын көрсетеді. Бұл бірігу мен қолдаудың үлгісі болып табылады. Балалар бұл ертегілер арқылы ерлік пен әділдік қасиеттерін меңгереді, әрі шабыт алады, оларды өз өміріне қолдануға үйренеді.

19. Аю мен ит туралы басқа халық ертегілері

Қазақстан және Ресей халықтарының ертегілерінде аю мен ит кейіпкерлерінің пайда болуы – ежелгі халықтық таным мен нанымдардың ортасында кең таралған құбылыс. Бұл бейнелер әртүрлі халықтардың мәдениеті мен тұрмыс салтының бір-біріне қалай әсер еткенін көрсетеді.

Барлық осы ертегілерде басты тақырыптар – достық пен тапқырлық. Бұл қасиеттер адамдар арасындағы терең қатынасты меңзеп, оларды біріктіретін маңызды күш ретінде бейнеленеді. Ерекше сенім мен жанашырлық арқасында түрлі қиындықтарды еңсеру – сол халықтардың ортақ құндылығы.

20. Достықтың және сенімнің құндылығы

Аю мен иттің ертегісі – достықтың мықты болуы мен сенімнің маңызды күш екенін ой салады. Бұл оқиға адамгершілік пен ынтымақтастықтың жарқын үлгісі болып табылады. Балалар бұл ертегіден өзара сенімнің қатынастағы мәнін үйренеді, және қиын сәтте достықтың қаншалықты құнды екендігін түсінеді.

Дереккөздер

Исхақов Р.М. Кавказ халықтарының ауыз әдебиеті. – Махачкала: Каспий, 2015.

мағанов К. С. Балқар ертегілерінің құрылымы мен мәні. – Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Нұрғалиев Б.Т. Ертегілердің тәрбиелік әсері. – Астана: Білім, 2020.

Толстой Л.Н. О достраст и дружбе. – Москва: Наука, 1963.

Карачикова А. Кавказский фольклор и современность. – Санкт-Петербург, 2019.

Жұмаділов А. Қазақ дәстүрлі ертегілері және олардың маңызы. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2018.

Ибрагимов Т. Халық мультфильмдеріндегі достық пен ынтымақтастық. Мәскеу: Мәскеу мемлекеттік университеті, 2020.

Шарипов Р. Балқар халқының мәдениеті мен әдебиеті. Нальчик: Балқар ғылыми баспасы, 2017.

Смирнов В. Ертегі кейіпкерлері және олардың тарихи-фольклорлық мағынасы. Санкт-Петербург: Фольклор институты, 2019.